Sprzedaż udziałów w spółce z o.o. a podatki: PIT, PCC i VAT

Sprzedaż udziałów w spółce z o.o. – forma i skuteczność transakcji

Zanim przejdziemy do podatków, trzeba pamiętać o formie samej transakcji. Zgodnie z art. 180 Kodeksu spółek handlowych zbycie udziału, jego części albo ułamkowej części udziału w spółce z o.o. powinno być dokonane w formie pisemnej z podpisami notarialnie poświadczonymi. W spółkach założonych przy wykorzystaniu wzorca umowy możliwe jest także zbycie udziałów przy użyciu wzorca w systemie teleinformatycznym, z podpisami kwalifikowanymi, zaufanymi albo osobistymi.

Umowa spółki może wprowadzać dodatkowe ograniczenia, na przykład wymóg zgody spółki na sprzedaż udziałów w spółce z o.o., zgody zarządu lub zgromadzenia wspólników albo prawo pierwszeństwa nabycia udziałów w spółce z o.o. przysługujące pozostałym wspólnikom. Jeżeli takie ograniczenie istnieje, trzeba je sprawdzić przed podpisaniem umowy, ponieważ może wpływać na skuteczność przeniesienia udziałów.

Przed podpisaniem umowy warto również sprawdzić, czy udziały są obciążone, na przykład przez zastaw na udziałach w spółce z o.o., oraz czy pozostają objęte ustrojem majątkowym małżonków. W tej drugiej sytuacji znaczenie mogą mieć zasady dotyczące udziałów małżonków w spółce z o.o. a majątku wspólnego.

Przy zbyciu pakietu mniejszościowego warto również ocenić, czy umowa spółki i planowane warunki transakcji należycie uwzględniają prawa, jakie ma wspólnik mniejszościowy w spółce z o.o., w tym prawo pierwszeństwa, dostęp do informacji i możliwość kwestionowania uchwał.

W praktyce podatkowej ważne jest także, kiedy dochodzi do przeniesienia własności udziałów na kupującego. To z tą chwilą sprzedający uzyskuje przychód z odpłatnego zbycia udziałów. Szerzej o samej formie przeniesienia udziałów piszemy w artykule o tym, jak wygląda zbycie udziału w spółce z o.o. i czy konieczna jest zmiana wpisu w KRS. Po zmianie właścicielskiej trzeba też terminowo przeprowadzić zmianę beneficjenta rzeczywistego w CRBR po sprzedaży udziałów.

Po skutecznym zbyciu zarząd powinien zaktualizować księgę udziałów w spółce z o.o. oraz przygotować listę wspólników do KRS po zmianie udziałowca. Gdy zmiana wspólnika wynika nie ze sprzedaży, lecz ze śmierci dotychczasowego udziałowca, zastosowanie mają odrębne zasady dotyczące dziedziczenia udziałów w spółce z o.o.

PIT po stronie sprzedającego udziały

Zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt 6 ustawy PIT przychód z odpłatnego zbycia udziałów w spółce z o.o. jest przychodem z kapitałów pieniężnych. Przychód powstaje w momencie przeniesienia na nabywcę własności udziałów, co wynika z art. 17 ust. 1ab ustawy PIT. Jeżeli sprzedaż udziałów następuje w wykonywaniu działalności gospodarczej, zasady mogą być inne, dlatego taki przypadek wymaga osobnej oceny.

Podatek wynosi 19% dochodu. Dochód to różnica między przychodem ze sprzedaży udziałów a kosztami uzyskania przychodu. W przypadku udziałów nabytych za pieniądze kosztem są przede wszystkim udokumentowane wydatki na nabycie albo objęcie udziałów, zgodnie z art. 23 ust. 1 pkt 38 ustawy PIT. Mogą to być na przykład cena zapłacona za udziały, opłaty notarialne i inne wydatki bezpośrednio warunkujące nabycie udziałów.

Jeżeli podatnik obejmował udziały w inny sposób, na przykład w zamian za wkład niepieniężny albo w wyniku przekształcenia, ustalenie kosztów może wymagać odrębnej analizy. Podobnie przy kilku transakcjach nabycia trzeba ustalić, które udziały są sprzedawane i jakie koszty są z nimi związane. Więcej praktycznych problemów omawia artykuł o tym, czy późniejszy zakup udziałów był ważny i skuteczny.

Nie można automatycznie podwyższyć historycznej ceny nabycia udziałów o inflację. Organy podatkowe konsekwentnie przyjmują, że wydatki na nabycie udziałów rozlicza się w wartości faktycznie poniesionej i udokumentowanej, a nie po waloryzacji. Jeżeli zatem udziały zostały kupione wiele lat temu, koszt podatkowy może być znacznie niższy niż ich obecna wartość gospodarcza.

Sprzedający nie wpłaca miesięcznych zaliczek od prywatnej sprzedaży udziałów. Dochód albo stratę wykazuje w PIT-38 za rok, w którym doszło do zbycia udziałów. Zeznanie składa się od 15 lutego do 30 kwietnia roku następującego po roku podatkowym. Jeżeli sprzedaż przyniosła stratę, PIT-38 również trzeba złożyć.

Wartość rynkowa udziałów i ryzyko zakwestionowania ceny

Przy sprzedaży udziałów kluczowa jest wartość rynkowa. Zgodnie z art. 17 ust. 2 ustawy PIT do ustalania przychodu z odpłatnego zbycia udziałów odpowiednio stosuje się art. 19 ustawy PIT. Oznacza to, że jeżeli cena określona w umowie bez uzasadnionej przyczyny znacznie odbiega od wartości rynkowej udziałów, organ podatkowy może wezwać strony do zmiany tej wartości albo wskazania przyczyn uzasadniających podaną cenę.

Wartość rynkową ustala się z uwzględnieniem cen stosowanych w obrocie prawami tego samego rodzaju, a przy udziałach w spółce z o.o. w praktyce znaczenie mają przede wszystkim wyniki finansowe spółki, jej majątek, zadłużenie, perspektywy, ograniczenia w zbywaniu udziałów oraz pozycja zbywanego pakietu. Inaczej może być wyceniany pakiet większościowy, a inaczej mniejszościowy udział bez realnego wpływu na spółkę.

Przy wycenie i rozliczeniu sprzedaży udziałów nie należy mieszać ceny za udziały z odrębnymi relacjami majątkowymi wspólnika ze spółką. Osobnego rozliczenia wymagają najem prywatnego majątku wspólnika do spółki z o.o., korzystanie z samochodu prywatnego wspólnika w spółce z o.o. oraz wynagrodzenie wspólnika za powtarzające się świadczenia.

Do ceny udziałów nie należy bez wyraźnej podstawy włączać innych rozliczeń, takich jak zwrot dopłat wspólników w spółce z o.o. czy spłata pożyczki wspólnika dla spółki z o.o. Jeżeli wierzytelność ma zostać zamieniona na udziały przed transakcją, osobnej analizy wymaga konwersja pożyczki wspólnika na kapitał w spółce z o.o. i jej wpływ na liczbę oraz wartość zbywanych udziałów.

Jeżeli organ określi wartość z uwzględnieniem opinii biegłego, a ustalona wartość odbiega co najmniej o 33% od wartości wyrażonej w cenie, koszty opinii mogą obciążyć zbywającego na gruncie PIT. Podobny mechanizm istnieje w PCC po stronie kupującego, gdy podana wartość nie odpowiada wartości rynkowej. Właśnie dlatego przy nietypowych transakcjach warto wcześniej przygotować uzasadnienie ceny albo niezależną wycenę udziałów.

Sprzedaż udziałów za symboliczną kwotę nie jest zakazana sama w sobie, ale wymaga szczególnej ostrożności. Jeżeli cena wynosi 1 zł, a udziały mają realną wartość, urząd może uznać, że strony zaniżyły podstawę opodatkowania. Inaczej będzie, gdy spółka ma ujemną wartość ekonomiczną, wysokie zadłużenie albo istotne ryzyka, które obiektywnie uzasadniają niską cenę. W takim przypadku pomocny może być artykuł o tym, kiedy sprzedaż za 1 zł może być prawnie i podatkowo uzasadniona.

Jeżeli celem wspólnika jest wyjście ze spółki, warto porównać sprzedaż z alternatywną procedurą, jaką jest umorzenie udziałów w spółce z o.o. Oba rozwiązania wywołują inne skutki korporacyjne, podatkowe i finansowe.

Przy silnym konflikcie wspólników sprzedaż i umorzenie nie są jedynymi zagadnieniami do porównania. Odrębnie analizuje się wyłączenie wspólnika ze spółki z o.o. oraz to, czy w konkretnej sytuacji jest możliwy przymusowy wykup udziałów w spółce z o.o..

PCC po stronie kupującego udziały

Kupujący udziały w spółce z o.o. co do zasady płaci podatek od czynności cywilnoprawnych. Umowa sprzedaży praw majątkowych podlega PCC na podstawie art. 1 ust. 1 pkt 1 lit. a ustawy o PCC. Obowiązek podatkowy powstaje z chwilą zawarcia umowy sprzedaży, a podatnikiem jest kupujący.

Podstawą opodatkowania jest wartość rynkowa udziałów, a stawka PCC wynosi 1%. Kupujący powinien złożyć deklarację PCC-3 i zapłacić podatek w terminie 14 dni od zawarcia umowy. Jeżeli stroną umowy jest więcej niż jeden kupujący, trzeba prawidłowo ustalić zakres obowiązków oraz ewentualne załączniki do deklaracji.

To, że sprzedaż udziałów może być poza VAT albo korzystać ze zwolnienia z VAT, nie oznacza automatycznie braku PCC. Ustawa o PCC przewiduje szczególne reguły dla sprzedaży udziałów i akcji w spółkach handlowych, dlatego w typowej sprzedaży udziałów spółki z o.o. kupujący powinien liczyć się z PCC.

Jeżeli planowana jest sprzedaż udziałów w spółce z o.o. cudzoziemcowi albo innemu podmiotowi zagranicznemu, trzeba dodatkowo zbadać miejsce wykonywania praw majątkowych, rezydencję podatkową stron, sposób zawarcia umowy oraz ewentualne obowiązki dokumentacyjne. Praktyczny kontekst takiej transakcji omawia artykuł o tym, jak wygląda sprzedaż zagranicznej spółce.

Czy sprzedaż udziałów podlega VAT?

W zwykłej sprzedaży udziałów w spółce z o.o. między osobami fizycznymi, które nie działają w tym zakresie jako podatnicy VAT, transakcja nie podlega VAT. Sama czynność rozporządzenia prywatnym majątkiem nie jest działalnością gospodarczą w rozumieniu ustawy o VAT.

Inaczej należy ocenić przypadki, w których sprzedaż udziałów jest elementem działalności gospodarczej, działalności maklerskiej lub brokerskiej, stałego zarządzania aktywami albo bezpośrednim, stałym i koniecznym rozszerzeniem prowadzonej działalności. W takich sytuacjach czynność może mieścić się w zakresie VAT, choć usługi dotyczące udziałów w spółkach z osobowością prawną mogą korzystać ze zwolnienia na podstawie art. 43 ust. 1 pkt 40a ustawy o VAT. Każdorazowo trzeba jednak sprawdzić konkretny stan faktyczny.

FAQ

Kto płaci podatek przy sprzedaży udziałów w spółce z o.o.?

Sprzedający rozlicza PIT od dochodu ze sprzedaży udziałów, a kupujący płaci PCC od wartości rynkowej udziałów. Są to dwa różne podatki i obciążają różne strony umowy.

Czy sprzedający musi zapłacić PIT, gdy sprzeda udziały ze stratą?

Jeżeli udokumentowane koszty są wyższe niż przychód, podatek PIT nie wystąpi, ale sprzedaż nadal trzeba wykazać w PIT-38. Stratę można rozliczać na zasadach przewidzianych dla tego źródła przychodów.

Czy kupujący zawsze składa PCC-3?

W typowej umowie sprzedaży udziałów spółki z o.o. kupujący składa PCC-3 i płaci 1% PCC w terminie 14 dni od zawarcia umowy. Wyjątki należy oceniać ostrożnie, ponieważ sprzedaż udziałów i akcji w spółkach handlowych ma w ustawie o PCC szczególne uregulowanie.

Czy można sprzedać udziały za cenę niższą od wartości nominalnej?

Tak, cena sprzedaży może być niższa od wartości nominalnej, jeżeli wynika to z realnej wartości ekonomicznej udziałów. Trzeba jednak liczyć się z tym, że urząd skarbowy może zapytać o przyczyny niskiej ceny i zażądać uzasadnienia.

Czy sprzedaż udziałów wymaga zmiany wpisu w KRS?

Sama sprzedaż udziałów nie zawsze powoduje zmianę danych wspólnika widocznych w odpisie KRS, ale zarząd powinien zaktualizować księgę udziałów i złożyć aktualną listę wspólników do akt rejestrowych, jeżeli zmienił się skład wspólników. W spółkach jednoosobowych albo przy ujawnionych wspólnikach zakres wpisów trzeba sprawdzić odrębnie. Jeżeli wcześniejsza zmiana nie została zgłoszona, najpierw trzeba naprawić brak aktualizacji KRS po zmianie wspólnika lub zarządu.

Podsumowanie

Sprzedaż udziałów w spółce z o.o. wymaga jednoczesnego sprawdzenia prawa handlowego i podatków. Dla sprzedającego najważniejszy jest PIT od dochodu z kapitałów pieniężnych, wykazywany w PIT-38. Dla kupującego zasadnicze znaczenie ma PCC w wysokości 1% wartości rynkowej udziałów oraz termin 14 dni na deklarację i zapłatę podatku.

Najwięcej sporów powstaje wtedy, gdy cena z umowy istotnie odbiega od wartości rynkowej udziałów. W takiej sytuacji bezpieczniej jest przygotować dokumenty uzasadniające cenę, w szczególności dane finansowe spółki, wycenę, opis ryzyk gospodarczych albo dowody dotyczące zadłużenia. Przy nietypowych transakcjach, sprzedaży między podmiotami powiązanymi albo transakcjach zagranicznych warto ocenić skutki podatkowe przed podpisaniem umowy.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 15 września 2000 r. Kodeks spółek handlowych - Dz.U. 2000 nr 94 poz. 1037
2. Ustawa z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych - Dz.U. 1991 nr 80 poz. 350
3. Ustawa z dnia 9 września 2000 r. o podatku od czynności cywilnoprawnych - Dz.U. 2000 nr 86 poz. 959
4. Ustawa z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług - Dz.U. 2004 nr 54 poz. 535
5. Interpretacja indywidualna Dyrektora Krajowej Informacji Skarbowej z 13 grudnia 2017 r., sygn. 0111-KDIB2-2.4011.358.2017.1.JW
6. Interpretacja indywidualna Dyrektora Izby Skarbowej w Bydgoszczy z 14 lipca 2010 r., sygn. ITPB2/415-373/10/MK

Potrzebujesz indywidualnej odpowiedzi? Opisz swoją sytuację w formularzu poniżej. Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.