Dług spółki jawnej wykreślonej z KRS

Czy wykreślenie spółki jawnej zamyka drogę do zapłaty?

Nie. Samo wykreślenie spółki jawnej z rejestru przedsiębiorców KRS nie powoduje, że wierzyciel automatycznie traci możliwość dochodzenia należności. Spółka jawna jest spółką osobową, a jej wspólnicy ponoszą ustawową odpowiedzialność za zobowiązania spółki.

Po wykreśleniu spółki należy ustalić, kto był jej wspólnikiem w czasie istotnym dla danego zobowiązania, czy skład wspólników później się zmieniał oraz czy wierzyciel ma już wyrok, nakaz zapłaty albo inny tytuł przeciwko spółce. Od tego zależy, czy właściwą drogą będzie postępowanie klauzulowe, czy odrębne powództwo przeciwko byłemu wspólnikowi lub wspólnikom.

Osobno trzeba zbadać przedawnienie. Odpowiedzialność wspólnika nie przywraca roszczenia, którego można już skutecznie bronić zarzutem przedawnienia. Przy fakturach sprzed kilku lat nie wystarcza więc ustalenie, że wspólnik odpowiadał za dług spółki.

Odpowiedzialność wspólników spółki jawnej za długi

Zgodnie z art. 22 Kodeksu spółek handlowych każdy wspólnik odpowiada za zobowiązania spółki bez ograniczenia całym swoim majątkiem, solidarnie z pozostałymi wspólnikami oraz ze spółką, z uwzględnieniem art. 31 K.s.h.

Odpowiedzialność ma charakter osobisty i nieograniczony. Wierzyciel nie jest ograniczony do majątku, który pozostał w spółce. Jeżeli spełnione są ustawowe przesłanki, zapłaty można dochodzić również z majątku prywatnego wspólnika.

Solidarność oznacza, że wierzyciel może żądać całości świadczenia od jednego z odpowiedzialnych wspólników, od kilku albo od wszystkich łącznie. Wspólnik, który zaspokoi wierzyciela, może następnie dochodzić odpowiedniego rozliczenia od pozostałych współdłużników, ale są to już ich wzajemne rozliczenia.

Umowa spółki nie może skutecznie wobec wierzyciela zewnętrznego wyłączyć ustawowej odpowiedzialności wspólnika. Wewnętrzne ustalenia wspólników mogą natomiast mieć znaczenie dla późniejszych rozliczeń między nimi.

Subsydiarność odpowiedzialności i art. 31 K.s.h.

Art. 31 § 1 K.s.h. przewiduje, że wierzyciel może prowadzić egzekucję z majątku wspólnika, gdy egzekucja z majątku spółki okaże się bezskuteczna. To właśnie subsydiarny charakter odpowiedzialności wspólnika.

Nie oznacza to jednak, że wierzyciel zawsze musi najpierw zakończyć egzekucję przeciwko spółce, zanim w ogóle pozwie wspólnika. Art. 31 § 2 K.s.h. wyraźnie pozwala wnieść powództwo przeciwko wspólnikowi jeszcze przed wykazaniem bezskuteczności egzekucji przeciwko spółce.

Jeżeli spółka jawna została już wykreślona z KRS i przestała istnieć, sytuacja jest szczególna. W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że wierzyciel może w takich warunkach żądać zaspokojenia bezpośrednio od wszystkich albo wybranych wspólników, jeżeli nie ma już możliwości przeprowadzenia zwykłego procesu i egzekucji przeciwko samej spółce. Nadal trzeba jednak wykazać dług spółki i odpowiedzialność konkretnego wspólnika.

Wspólnik pozwany za dług spółki może co do zasady podnosić zarzuty przysługujące spółce wobec wierzyciela, co wynika z art. 35 K.s.h. W praktyce może mieć to znaczenie również dla obrony opartej na przedawnieniu lub kwestionowaniu samego istnienia i wysokości długu.

Wyrok przeciwko spółce a klauzula przeciwko wspólnikowi

Jeżeli wierzyciel ma prawomocny wyrok, nakaz zapłaty lub inny tytuł egzekucyjny wydany przeciwko spółce jawnej, należy sprawdzić art. 778¹ K.p.c. Przepis pozwala nadać temu tytułowi klauzulę wykonalności przeciwko wspólnikowi odpowiadającemu bez ograniczenia całym majątkiem, jeżeli egzekucja przeciwko spółce była bezskuteczna albo jest oczywiste, że będzie bezskuteczna.

Wykreślenie spółki z KRS nie wyłącza samo przez się tej drogi. Sąd Najwyższy w uchwale z 4 września 2009 r., III CZP 52/09, przyjął, że tytułowi egzekucyjnemu wydanemu przeciwko spółce można nadać klauzulę przeciwko odpowiedzialnemu wspólnikowi także po wykreśleniu spółki z rejestru.

Trzeba jednak uwzględnić obecne brzmienie art. 778¹ K.p.c. Klauzuli w tym trybie nie nadaje się przeciwko osobie, która w chwili wszczęcia postępowania, w którym wydano tytuł przeciwko spółce, nie była już jej wspólnikiem. Jeżeli ta przesłanka wyklucza postępowanie klauzulowe, trzeba ocenić odrębne powództwo przeciwko byłemu wspólnikowi.

Posiadanie tytułu przeciwko spółce zmienia też analizę przedawnienia. Nie należy już patrzeć wyłącznie na datę starej faktury. Roszczenie stwierdzone prawomocnym orzeczeniem podlega co do zasady terminowi z art. 125 K.c., a dodatkowo trzeba uwzględnić późniejsze czynności mogące wpływać na jego bieg.

Gdy nie ma wyroku ani nakazu zapłaty przeciwko spółce

Jeżeli wierzyciel nie uzyskał wcześniej tytułu przeciwko spółce jawnej, nadal może rozważyć bezpośredni pozew przeciwko odpowiedzialnemu byłemu wspólnikowi lub wspólnikom. W pozwie trzeba jednak samodzielnie wykazać istnienie zobowiązania spółki, wykonanie usługi, wysokość należności, wymagalność oraz podstawę odpowiedzialności pozwanych.

Po wykreśleniu spółki szczególnie ważny jest historyczny odpis KRS i dokumenty rejestrowe pozwalające odtworzyć skład wspólników. Nie należy zakładać, że każda osoba, która kiedykolwiek była wspólnikiem, odpowiada za każde zobowiązanie spółki. Trzeba ustalić moment powstania długu, ewentualne przystąpienie do spółki, wystąpienie z niej oraz szczególne reguły odpowiedzialności wynikające z K.s.h.

Jeżeli spółka nie istnieje, nie ma sensu konstruować pozwu tak, jakby nadal mogła być normalnie pozwana jako działający podmiot. Wierzyciel powinien dobrać pozwanych do aktualnego stanu prawnego i wykazać, dlaczego odpowiedzialność za konkretny dług obciąża właśnie te osoby.

Przedawnienie faktur za usługi transportowe

Przy starych fakturach transportowych nie wolno automatycznie stosować trzyletniego terminu dla roszczeń związanych z działalnością gospodarczą. Przepisy szczególne mogą przewidywać termin znacznie krótszy i odmienny początek jego biegu.

W przewozach krajowych trzeba zbadać, czy zastosowanie ma Prawo przewozowe. Art. 77 tej ustawy przewiduje co do zasady roczny termin przedawnienia roszczeń dochodzonych na jej podstawie, a dla określonych roszczeń z tytułu zwłoki w przewozie termin dwumiesięczny. Ustawa określa też odrębnie moment rozpoczęcia biegu terminu dla różnych kategorii roszczeń.

Przy międzynarodowym przewozie drogowym towarów może mieć zastosowanie Konwencja CMR. Jej art. 32 przewiduje co do zasady roczny termin przedawnienia, a w razie winy umyślnej lub winy uznawanej za równoważną winie umyślnej – trzyletni. Dla roszczeń innych niż dotyczące utraty, uszkodzenia lub opóźnienia termin biegnie według reguły szczególnej wskazanej w art. 32 ust. 1 lit. c CMR.

CMR ma także własne zasady dotyczące wpływu pisemnej reklamacji na bieg terminu. Dlatego w sprawie międzynarodowego przewozu nie należy mechanicznie przenosić na wszystkie zdarzenia reguł Kodeksu cywilnego o wezwaniu do zapłaty, zawieszeniu czy przerwaniu przedawnienia.

Jeżeli przewóz nie podlega ani Prawu przewozowemu, ani CMR, trzeba ustalić inną właściwą podstawę prawną. Dopiero po tej kwalifikacji można poprawnie obliczyć termin.

Mediacja i zawezwanie do próby ugodowej — przed i po 30 czerwca 2022 r.

W tym miejscu trzeba rozróżnić dwa reżimy prawne. Ustawa z 2 grudnia 2021 r. zmieniła skutek mediacji i postępowania pojednawczego dla przedawnienia, a zmiana weszła w życie 30 czerwca 2022 r.

Przepis przejściowy jest równie ważny jak sama data wejścia w życie nowelizacji. Zgodnie z art. 8 ustawy zmieniającej do mediacji oraz postępowań pojednawczych wszczętych i niezakończonych przed 30 czerwca 2022 r. stosuje się przepisy dotychczasowe. Postępowania zakończone wcześniej również ocenia się według prawa obowiązującego w czasie ich trwania.

W rezultacie nie można przyjąć prostego założenia, że każde zawezwanie do próby ugodowej albo każda mediacja „wyzerowała” termin. Dla czynności rozpoczętej od 30 czerwca 2022 r. zasadą jest zawieszenie: zegar przedawnienia zatrzymuje się na czas postępowania, a następnie rusza z miejsca, w którym został zatrzymany.

Przerwanie nadal może nastąpić na podstawie art. 123 K.c., między innymi przez czynność przed sądem lub innym właściwym organem przedsięwziętą bezpośrednio w celu dochodzenia, ustalenia, zaspokojenia lub zabezpieczenia roszczenia oraz przez uznanie roszczenia przez dłużnika. Każde takie zdarzenie trzeba jednak przypisać do właściwej podstawy prawnej i konkretnej daty.

Jak policzyć przedawnienie starych faktur krok po kroku?

1. Ustal datę i podstawę wymagalności każdego roszczenia. Nie opieraj się wyłącznie na dacie wystawienia faktury.
2. Zakwalifikuj przewóz. Sprawdź trasę, zlecenie, list przewozowy i strony umowy, aby ustalić, czy stosuje się Prawo przewozowe, CMR czy inny reżim.
3. Zbuduj chronologię wszystkich zdarzeń. Wpisz pozwy, nakazy i wyroki, wnioski egzekucyjne, mediacje, zawezwania do próby ugodowej, ugody, wpłaty częściowe, prośby o raty i inne możliwe przypadki uznania długu.
4. Dla mediacji i zawezwania ustal datę wszczęcia. Jeżeli czynność rozpoczęła się przed 30 czerwca 2022 r., sprawdź dawny reżim i przepis przejściowy. Jeżeli rozpoczęła się od tej daty, nie zakładaj automatycznego przerwania.
5. Po każdym zdarzeniu przelicz termin od nowa albo kontynuuj jego bieg zgodnie z właściwym skutkiem. Przerwanie uruchamia nowy bieg zgodnie z art. 124 K.c.; zawieszenie jedynie zatrzymuje biegnący termin na określony czas.

Przy kilku fakturach nie należy liczyć przedawnienia zbiorczo. Poszczególne należności mogą mieć różne daty wymagalności, a konkretna czynność mogła dotyczyć tylko części roszczeń.

Jak przygotować sprawę o zapłatę?

Najpierw trzeba zebrać dokumentację dotyczącą samego długu: umowę lub zlecenie transportowe, listy przewozowe, potwierdzenia wykonania usług, faktury, korespondencję, wezwania do zapłaty i dowody doręczeń. Jeżeli była reklamacja, mediacja, postępowanie pojednawcze albo wcześniejsza sprawa sądowa, potrzebne są również dokumenty pozwalające ustalić daty rozpoczęcia i zakończenia tych postępowań.

Drugą grupę stanowią dokumenty korporacyjne i rejestrowe: aktualny i historyczny odpis KRS, dokumenty dotyczące zmian wspólników oraz wykreślenia spółki. Bez prawidłowego ustalenia, kto i w jakim okresie był wspólnikiem, można skierować roszczenie przeciwko niewłaściwej osobie albo wybrać nieodpowiedni tryb.

Jeżeli istnieje tytuł przeciwko spółce, należy zestawić go z art. 778¹ K.p.c. i historią wspólników. Jeżeli tytułu nie ma, trzeba przygotować pełne powództwo o zapłatę przeciwko odpowiedzialnym wspólnikom. W obu wariantach oś czasu przedawnienia powinna być gotowa przed wniesieniem pisma do sądu.

FAQ

Czy można pozwać wspólników, jeśli spółka jawna została wykreślona z KRS?

Tak. Wykreślenie spółki nie powoduje automatycznego wygaśnięcia odpowiedzialności wspólników za wcześniejsze zobowiązania. Trzeba jednak ustalić, którzy wspólnicy odpowiadają za konkretny dług, oraz ocenić przedawnienie i dostępny tryb procesowy.

Czy najpierw trzeba pozwać spółkę jawną?

Nie zawsze. Art. 31 § 2 K.s.h. pozwala pozwać wspólnika przed wykazaniem bezskuteczności egzekucji przeciwko spółce. Jeżeli spółka została już wykreślona i nie istnieje, orzecznictwo dopuszcza bezpośrednie dochodzenie należności od odpowiedzialnych wspólników.

Co zrobić, gdy mam nakaz zapłaty lub wyrok przeciwko spółce?

Trzeba ocenić art. 778¹ K.p.c., w tym bezskuteczność albo oczywistą bezskuteczność egzekucji oraz to, czy osoba, przeciwko której ma być nadana klauzula, była wspólnikiem w chwili wszczęcia postępowania zakończonego tym tytułem. Trzeba też sprawdzić przedawnienie roszczenia stwierdzonego tytułem.

Czy wezwanie do zapłaty przerywa przedawnienie?

Nie. Zwykłe wezwanie do zapłaty samo w sobie co do zasady nie przerywa ani nie zawiesza biegu przedawnienia. Może mieć znaczenie dowodowe, a odpowiedź dłużnika może w konkretnych okolicznościach prowadzić do uznania roszczenia, które jest odrębną podstawą przerwania.

Czy mediacja albo zawezwanie do próby ugodowej przerywa przedawnienie?

Dla postępowań wszczynanych od 30 czerwca 2022 r. co do zasady nie. Mediacja i zawezwanie powodują zawieszenie biegu przedawnienia na czas odpowiedniego postępowania. Dla spraw wszczętych przed tą datą trzeba zastosować dawny reżim oraz art. 8 ustawy zmieniającej.

Czy faktury transportowe z 2019 r. mogą być jeszcze dochodzone?

Nie da się tego ustalić na podstawie samego roku wystawienia faktury. Trzeba znać rodzaj przewozu, daty istotne dla rozpoczęcia biegu terminu oraz wszystkie czynności, które mogły go przerwać albo zawiesić. Przy Prawie przewozowym i CMR terminy są często krótsze niż ogólny termin dla roszczeń przedsiębiorców.