Rozliczenie odchodzącego wspólnika spółki jawnej

Majątek spółki jawnej a pieniądze pobierane przez wspólnika

W spółce jawnej majątek spółki jest odrębny od majątków osobistych wspólników. Zgodnie z art. 28 Kodeksu spółek handlowych majątek spółki stanowi mienie wniesione jako wkład oraz mienie nabyte przez spółkę w czasie jej istnienia. Oznacza to, że środki na rachunku bankowym albo w kasie są majątkiem spółki, nawet jeżeli spółka nie ma osobowości prawnej.

Wspólnik może otrzymywać pieniądze ze spółki, ale każda wypłata powinna mieć podstawę. Najczęściej będzie to wypłata zysku, zaliczka na poczet zysku, zwrot wydatków poniesionych w interesie spółki, wynagrodzenie przewidziane w umowie spółki albo inna czynność prawna, np. pożyczka. Jeżeli dokumenty nie potwierdzają żadnej z tych podstaw, spółka może traktować pobraną kwotę jako należność do rozliczenia albo zwrotu.

Wspólnik większościowy nie powinien dochodzić zwrotu takich pieniędzy jako własnej prywatnej wierzytelności, jeżeli środki wyszły z majątku spółki. Roszczenie przysługuje zasadniczo spółce jawnej. Wspólnik większościowy może natomiast doprowadzić do podjęcia działań przez spółkę, żądać rozliczeń, kontrolować dokumenty oraz - jeżeli ma prawo reprezentacji - działać w imieniu spółki w granicach zasad reprezentacji.

Prawo wspólnika do zysku i zaliczek

Kodeks spółek handlowych przewiduje, że każdy wspólnik ma prawo do równego udziału w zysku i uczestniczy w stratach w takim samym stosunku, bez względu na rodzaj i wartość wkładu, chyba że umowa spółki stanowi inaczej. Wynika to z art. 51 K.s.h. Wspólnik może też żądać podziału i wypłaty całości zysku z końcem każdego roku obrotowego, co przewiduje art. 52 § 1 K.s.h.

W praktyce umowa spółki często modyfikuje te zasady, np. przez ustalenie udziału 90% i 10%, ograniczenie wypłat, wymaganie zgody wspólników albo określenie procedury pobierania zaliczek. Jeżeli w spółce obowiązywała zasada rozliczania pobranych pieniędzy w kasie firmy, ma ona duże znaczenie dowodowe i organizacyjne. Trzeba ustalić, czy była wpisana do umowy spółki, uchwały, regulaminu, praktyki zaakceptowanej przez wszystkich wspólników czy tylko do nieformalnych ustaleń.

Przepisy K.s.h. nie regulują szczegółowo zaliczek na poczet zysku w spółce jawnej. W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że pobieranie zaliczek na przyszły zysk może być dopuszczalne za zgodą wszystkich wspólników. W wyroku z dnia 5 marca 2009 r., sygn. akt III CSK 290/08, Sąd Najwyższy wskazał, że rozliczenie zaliczki może nastąpić w kolejnym okresie obrachunkowym, w którym spółka osiągnie zysk. Nie oznacza to jednak, że każda wypłata z konta spółki automatycznie staje się bezterminową i niepodlegającą kontroli zaliczką.

Kiedy wspólnik musi zwrócić pobrane środki?

Obowiązek zwrotu zależy od kwalifikacji wypłaty. Jeżeli pieniądze były prawidłowo wypłaconym udziałem w zysku, zwrot co do zasady nie będzie należny. Jeżeli były zaliczką na poczet zysku, trzeba porównać je z zyskiem przypadającym wspólnikowi według umowy spółki i ksiąg za dany rok. Jeżeli były pobrane bez zgody, bez dokumentu lub z naruszeniem zasad reprezentacji, spółka może żądać ich zwrotu jako kwot nienależnie pobranych albo dochodzić odszkodowania.

W rozliczeniu należy uwzględnić w szczególności:

• umowę spółki i ewentualne aneksy, zwłaszcza postanowienia o udziale w zyskach i stratach,
• uchwały lub pisemne zgody wspólników dotyczące wypłat zaliczek,
• dowody pobrań z rachunku bankowego i kasy,
• opisy księgowe wypłat, raporty kasowe, rozrachunki ze wspólnikiem i konta księgowe,
• wyniki finansowe spółki za lata, których dotyczy spór,
• ewentualne potwierdzenia salda, korespondencję i oświadczenia wspólnika.

Jeżeli wspólnik pobrał więcej, niż wynosił jego udział w zysku, nadwyżka może zostać rozliczona z późniejszym zyskiem, jeżeli wspólnicy tak postępowali i pozwalają na to dokumenty. Jeżeli zysk nie powstał albo pobrane kwoty nie były uzgodnioną zaliczką, spółka powinna rozważyć wezwanie wspólnika do zapłaty.

Zbycie ogółu praw i obowiązków a wcześniejsze nierozliczone wypłaty

W spółce jawnej nie zbywa się pojedynczych „udziałów” tak jak w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością. Przedmiotem zbycia jest ogół praw i obowiązków wspólnika spółki osobowej. Zgodnie z art. 10 § 1 K.s.h. jest to możliwe tylko wtedy, gdy umowa spółki tak stanowi. Zgodnie z art. 10 § 2 K.s.h. konieczna jest pisemna zgoda wszystkich pozostałych wspólników, chyba że umowa spółki przewiduje inne zasady.

Art. 10 § 3 K.s.h. przewiduje solidarną odpowiedzialność występującego wspólnika i wspólnika przystępującego za zobowiązania występującego wspólnika związane z uczestnictwem w spółce osobowej oraz za zobowiązania tej spółki osobowej. Dlatego przy zbyciu ogółu praw i obowiązków szczególnie ważne jest ujawnienie, czy na wspólniku zbywcy ciążą zobowiązania wobec spółki wynikające z nierozliczonych pobrań.

Umowa zbycia między dotychczasowym a nowym wspólnikiem nie powinna pozbawiać spółki roszczeń o zwrot kwot pobranych wcześniej z jej majątku. Może natomiast regulować wzajemne rozliczenia między zbywcą i nabywcą, np. przez oświadczenia o stanie rozrachunków, zapewnienia, potrącenia z ceny albo odpowiedzialność regresową.

Ustalenie udziału kapitałowego i bilansu rozliczeniowego

Przy klasycznym wystąpieniu wspólnika albo śmierci wspólnika zastosowanie ma art. 65 K.s.h., który przewiduje ustalenie wartości udziału kapitałowego na podstawie osobnego bilansu. Przy zbyciu ogółu praw i obowiązków przepis ten nie działa wprost tak samo jak przy wystąpieniu, ale w praktyce sporządzenie bilansu lub zestawienia rozliczeniowego jest bardzo potrzebne. Bez tego trudno ustalić, czy wspólnik zbywca pozostawił wobec spółki niedobór, czy przeciwnie - przysługuje mu jeszcze roszczenie o wypłatę zysku.

Art. 52 § 2 K.s.h. stanowi, że jeżeli wskutek straty udział kapitałowy wspólnika został uszczuplony, zysk przeznacza się w pierwszej kolejności na uzupełnienie udziału wspólnika. Z kolei art. 65 § 4 K.s.h. wskazuje, że jeżeli udział kapitałowy wspólnika występującego albo spadkobiercy wspólnika przy rozliczeniu wykazuje wartość ujemną, jest on obowiązany wyrównać spółce przypadającą na niego brakującą wartość. Przy zbyciu ogółu praw i obowiązków te regulacje nie zawsze mogą być zastosowane automatycznie, ale pokazują mechanizm ochrony majątku spółki.

W praktyce należy przygotować tabelę rozliczeniową obejmującą każdy rok spornych pobrań. Dla każdego okresu trzeba ustalić: kwoty pobrane przez wspólnika, należny mu udział w zysku, ewentualne straty, wcześniejsze salda rozrachunków, uchwały albo zgody na zaliczki oraz kwoty faktycznie rozliczone. Dopiero wtedy można określić, czy istnieje roszczenie spółki i w jakiej wysokości.

Kto może pozwać odchodzącego wspólnika?

Jeżeli roszczenie dotyczy zwrotu środków pobranych z majątku spółki, powodem w procesie powinna być co do zasady spółka jawna. Spółka jawna ma zdolność prawną i sądową, może pozywać i być pozywana. Pozew wnosi się w imieniu spółki, reprezentowanej zgodnie z umową spółki oraz przepisami K.s.h.

Wspólnik większościowy nie jest automatycznie wierzycielem nierozliczonej kwoty tylko dlatego, że ma większy udział w zysku. Może jednak, zależnie od zasad reprezentacji, podpisać wezwanie do zapłaty, wnieść pozew w imieniu spółki albo żądać podjęcia czynności przez osoby uprawnione. W spółce dwuosobowej trzeba szczególnie uważać na konflikt interesów i sposób reprezentacji przy czynnościach przeciwko drugiemu wspólnikowi.

Przed pozwem warto wysłać pisemne wezwanie do rozliczenia i zapłaty. Wezwanie powinno wskazywać kwoty, daty pobrań, podstawę żądania, numer rachunku, termin zapłaty oraz zapowiedź skierowania sprawy do sądu. Jeżeli wysokość roszczenia zależy od ksiąg, często potrzebna będzie opinia biegłego z zakresu rachunkowości lub prywatna analiza księgowa przygotowana przed procesem.

Przedawnienie roszczeń o zwrot pobranych pieniędzy

Nie można bezpiecznie przyjąć, że roszczenie spółki nigdy się nie przedawnia, dopóki dana osoba pozostaje wspólnikiem. Roszczenia majątkowe co do zasady podlegają przedawnieniu według Kodeksu cywilnego. Dla roszczeń związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej typowy termin wynosi 3 lata, chyba że szczególny przepis przewiduje inaczej. Dla innych roszczeń ogólny termin jest dłuższy, ale w sprawach spółki jawnej o zwrot środków firmowych najczęściej trzeba liczyć się z kwalifikacją gospodarczą.

Kluczowe jest ustalenie, kiedy roszczenie stało się wymagalne. Inaczej liczy się termin dla kwoty pobranej bez podstawy i natychmiast należnej do zwrotu, inaczej dla zaliczki, która miała zostać rozliczona po zakończeniu roku obrotowego, a jeszcze inaczej dla kwoty objętej późniejszym porozumieniem lub uznaniem długu. Znaczenie mogą mieć także czynności przerywające bieg przedawnienia, np. wniesienie pozwu, zawezwanie do próby ugodowej w określonych sytuacjach albo uznanie roszczenia przez dłużnika.

W sprawie dotyczącej pobrań z lat 2012-2014 ryzyko przedawnienia może być istotne. Nie oznacza to jednak, że roszczenie zawsze jest bezpowrotnie utracone. Trzeba sprawdzić, czy wspólnik potwierdzał saldo, podpisywał rozliczenia, obiecywał zwrot, czy kwoty były księgowane jako nierozliczone zaliczki do późniejszego potrącenia oraz czy spółka podejmowała czynności przed sądem. Te okoliczności mogą wpływać na ocenę wymagalności, uznania długu albo przerwania przedawnienia.

Skutki podatkowe nierozliczonych wypłat

Spółka jawna jest zazwyczaj podatkowo transparentna w podatku dochodowym, a przychody i koszty rozpoznają wspólnicy proporcjonalnie do prawa do udziału w zysku. W określonych przypadkach spółka jawna może jednak stać się podatnikiem CIT, zwłaszcza gdy jej wspólnikami nie są wyłącznie osoby fizyczne i nie spełniono wymaganych obowiązków informacyjnych. Dlatego skutki podatkowe należy zawsze oceniać według aktualnego statusu konkretnej spółki.

W przypadku wspólników będących osobami fizycznymi znaczenie ma art. 8 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych, zgodnie z którym przychody i koszty z udziału w spółce niebędącej osobą prawną ustala się proporcjonalnie do prawa do udziału w zysku. Przychody wspólnika z udziału w takiej spółce mogą być kwalifikowane jako przychody z pozarolniczej działalności gospodarczej.

Jeżeli wspólnik korzysta z pieniędzy spółki bez wynagrodzenia i bez prawidłowej podstawy, organy podatkowe mogą badać, czy nie powstał przychód z nieodpłatnych świadczeń, np. w wysokości korzyści odpowiadającej nieoprocentowanemu finansowaniu. Ocena zależy od treści dokumentów, sposobu księgowania, statusu podatkowego spółki i rzeczywistego charakteru wypłaty.

Jak praktycznie rozliczyć odchodzącego wspólnika?

Najbezpieczniej przeprowadzić rozliczenie przed wyrażeniem zgody na zbycie ogółu praw i obowiązków albo przynajmniej równolegle z tą transakcją. Wspólnicy powinni sporządzić zestawienie wypłat, ustalić saldo rozrachunków i opisać je w dokumencie podpisanym przez zainteresowane osoby. Jeżeli nowy wspólnik ma wejść do spółki, powinien wiedzieć, czy przejmuje ogół praw i obowiązków obciążony sporem lub ujemnym saldem.

Praktyczna kolejność działań może wyglądać następująco:

1. zebrać wyciągi bankowe, raporty kasowe, dokumenty KW, przelewy i księgowania dotyczące pobrań,
2. ustalić, czy wypłaty były zatwierdzone przez wspólników i jak je opisywano,
3. policzyć udział w zysku przypadający wspólnikowi za każdy rok,
4. porównać pobrane kwoty z należnym zyskiem i wcześniejszym saldem,
5. wezwać wspólnika do wyjaśnienia i przedstawienia dokumentów,
6. sporządzić porozumienie rozliczeniowe albo wezwanie do zapłaty,
7. w razie braku zapłaty rozważyć pozew w imieniu spółki.

Jeżeli wspólnik odmawia rozliczenia, sama odmowa nie zamyka drogi sądowej. Trzeba jednak przygotować materiał dowodowy. Sąd będzie badał, czy pobrania rzeczywiście nastąpiły, czy miały podstawę, czy były zatwierdzone, czy roszczenie jest wymagalne i czy nie jest przedawnione.

FAQ

Czy wspólnik większościowy może żądać zwrotu pieniędzy od odchodzącego wspólnika?

Może żądać wyjaśnień i podjęcia działań, ale jeżeli pieniądze pochodziły z majątku spółki, roszczenie o zapłatę przysługuje zasadniczo spółce jawnej. Wspólnik większościowy może działać w imieniu spółki tylko wtedy, gdy pozwalają na to zasady reprezentacji.

Czy sprzedaż ogółu praw i obowiązków zwalnia zbywcę z rozliczenia wcześniejszych pobrań?

Nie powinna zwalniać automatycznie. Jeżeli zbywca pobrał środki bez podstawy albo ponad należny zysk, spółka może nadal dochodzić rozliczenia. Dodatkowo trzeba zbadać odpowiedzialność nowego wspólnika na podstawie art. 10 § 3 K.s.h.

Czy nierozliczone wypłaty z lat 2012-2014 mogą być przedawnione?

Mogą być, zwłaszcza jeżeli były związane z działalnością gospodarczą i stały się wymagalne wiele lat temu. Nie da się jednak przesądzić tego bez analizy dokumentów. Znaczenie ma data wymagalności, uznanie długu, potwierdzenia sald i ewentualne czynności przerywające bieg przedawnienia.

Czy zaliczka na poczet zysku zawsze musi zostać zwrócona, gdy spółka nie osiągnęła zysku?

Nie zawsze. Jeżeli zaliczka była pobrana za zgodą wszystkich wspólników, orzecznictwo dopuszcza jej rozliczenie z zyskiem kolejnych okresów. Inaczej należy ocenić wypłaty nieuzgodnione, nieudokumentowane albo dokonane z naruszeniem zasad reprezentacji.

Co powinno znaleźć się w porozumieniu z odchodzącym wspólnikiem?

Warto wskazać saldo rozrachunków, listę pobranych kwot, sposób ich kwalifikacji, termin zapłaty lub potrącenia, oświadczenia stron o znanych zobowiązaniach oraz wpływ rozliczenia na cenę zbycia ogółu praw i obowiązków.

Podsumowanie

Rozliczenie odchodzącego wspólnika spółki jawnej wymaga oddzielenia prywatnej transakcji zbycia ogółu praw i obowiązków od rozliczeń ze spółką. Jeżeli wspólnik pobrał pieniądze z majątku spółki i nie wykazał, że były to należne wypłaty z zysku, prawidłowe zaliczki albo inne uzasadnione świadczenia, spółka może żądać rozliczenia i zwrotu. Przed skierowaniem sprawy do sądu trzeba jednak dokładnie ustalić saldo, podstawę każdej wypłaty, zasady reprezentacji oraz ryzyko przedawnienia. W zbliżonych sprawach wspólników warto porównać także: wynagrodzenie wspólnika spółki jawnej.