Rozporządzenie udziałami w spółce z o.o. na wypadek śmierci

Jak przekazać udziały w spółce z o.o. na wypadek śmierci?

Udziały w kapitale zakładowym spółki z ograniczoną odpowiedzialnością są prawem majątkowym. Co do zasady mogą być zbywane i dziedziczone, a wspólnik może rozrządzić nimi na wypadek śmierci w testamencie. W praktyce do wyboru są przede wszystkim: powołanie spadkobiercy do spadku, zapis zwykły albo zapis windykacyjny.

Jeżeli wspólnikowi zależy na tym, aby określone udziały przypadły konkretnej osobie, nie wystarczy samo ogólne wskazanie, że dana osoba ma „otrzymać udziały”. Trzeba dobrać właściwą konstrukcję prawną i sprawdzić, czy umowa spółki nie wprowadza ograniczeń dotyczących przejścia udziałów po śmierci wspólnika.

Warto odróżnić dwie sytuacje. Pierwsza to powołanie danej osoby do całości albo części spadku. Wtedy udziały wchodzą do masy spadkowej i przypadają spadkobiercom według zasad dziedziczenia. Druga to rozrządzenie konkretnymi udziałami na rzecz konkretnej osoby, co najczęściej wymaga zapisu windykacyjnego.

Zapis zwykły a udziały w spółce z o.o.

Zapis zwykły polega na tym, że spadkodawca zobowiązuje spadkobiercę testamentowego albo ustawowego do spełnienia określonego świadczenia majątkowego na rzecz wskazanej osoby. Takim świadczeniem może być na przykład przeniesienie udziałów w spółce z o.o. na zapisobiorcę.

Najważniejsza konsekwencja jest taka, że zapis zwykły nie przenosi udziałów automatycznie z chwilą śmierci wspólnika. Zapisobiorca nabywa jedynie roszczenie wobec osoby obciążonej zapisem. Jeżeli spadkobierca nie wykona zapisu dobrowolnie, zapisobiorca może być zmuszony dochodzić swoich praw na drodze sądowej.

Zapis zwykły może być przydatny, gdy wspólnik chce uregulować rozliczenia między spadkobiercami, ale przy udziałach w spółce z o.o. często jest rozwiązaniem mniej pewnym niż zapis windykacyjny. Dodatkowo, jeżeli wykonanie zapisu wymaga zawarcia umowy przenoszącej udziały, trzeba uwzględnić ograniczenia zbywania udziałów wynikające z umowy spółki.

Zapis windykacyjny udziałów w testamencie notarialnym

Zapis windykacyjny jest szczególnym rozrządzeniem testamentowym uregulowanym w art. 981¹ Kodeksu cywilnego. Pozwala on wskazać, że oznaczona osoba nabywa konkretny przedmiot zapisu z chwilą otwarcia spadku, czyli z chwilą śmierci spadkodawcy. Przedmiotem zapisu windykacyjnego może być między innymi zbywalne prawo majątkowe, a udziały w spółce z o.o. co do zasady mają taki charakter.

Warunkiem zastosowania zapisu windykacyjnego jest sporządzenie testamentu w formie aktu notarialnego. Testament własnoręczny może zawierać zapis zwykły, ale nie wywoła skutku zapisu windykacyjnego. Jeżeli więc wspólnik chce, aby konkretne udziały przeszły bezpośrednio na wybraną osobę, powinien udać się do notariusza.

W testamencie należy precyzyjnie oznaczyć spółkę oraz udziały, które mają być objęte zapisem. Warto wskazać firmę spółki, jej siedzibę, numer KRS, liczbę udziałów, ich wartość nominalną oraz ewentualnie numery udziałów, jeżeli w danej spółce są one indywidualizowane. Im dokładniejsze oznaczenie, tym mniejsze ryzyko sporu po śmierci wspólnika.

Zapis windykacyjny będzie skuteczny tylko wtedy, gdy w chwili śmierci spadkodawcy udziały nadal będą mu przysługiwały i będą mogły być przedmiotem takiego rozrządzenia. Jeżeli wspólnik sprzeda udziały za życia albo zostaną one umorzone, zapis dotyczący tych udziałów nie doprowadzi do ich nabycia przez zapisobiorcę.

Co trzeba sprawdzić w umowie spółki?

Przed sporządzeniem testamentu trzeba dokładnie przeanalizować umowę spółki. Zgodnie z art. 183 Kodeksu spółek handlowych umowa spółki może ograniczyć albo wyłączyć wstąpienie spadkobierców na miejsce zmarłego wspólnika, pod warunkiem że określa zasady spłaty spadkobierców niewstępujących do spółki. Umowa może też ograniczać albo wyłączać podział udziałów pomiędzy spadkobierców, jeżeli zmarły wspólnik miał więcej niż jeden udział.

W praktyce umowa spółki może przewidywać między innymi konieczność uzyskania zgody spółki, prawo pierwszeństwa nabycia udziałów przez pozostałych wspólników, obowiązek odkupu udziałów, szczególne zasady spłaty albo mechanizmy zapobiegające wejściu do spółki osób spoza dotychczasowego kręgu wspólników.

Jeżeli umowa spółki zawiera ograniczenia, sama treść testamentu może nie wystarczyć do osiągnięcia zakładanego celu. W takiej sytuacji warto rozważyć zmianę umowy spółki, zawarcie dodatkowych porozumień między wspólnikami albo inne uporządkowanie sukcesji udziałów jeszcze za życia wspólnika.

Czy można zawrzeć darowiznę udziałów na wypadek śmierci?

W orzecznictwie dopuszczono możliwość zawarcia umowy darowizny na wypadek śmierci. W uchwale z dnia 13 grudnia 2013 r., sygn. akt III CZP 79/13, Sąd Najwyższy przyjął, że taka umowa może być ważna, jeżeli jej przedmiotem są konkretne rzeczy lub prawa i nie prowadzi do obejścia przepisów o dziedziczeniu.

Trzeba jednak zachować ostrożność. Darowizna na wypadek śmierci nie jest typową i szczegółowo uregulowaną instytucją polskiego prawa spadkowego. W odniesieniu do udziałów w spółce z o.o. może dodatkowo kolidować z ograniczeniami zbywania udziałów przewidzianymi w umowie spółki. Z tego powodu w wielu przypadkach bezpieczniejszym rozwiązaniem pozostaje testament notarialny z zapisem windykacyjnym.

Należy też pamiętać o art. 1047 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym umowa o spadek po osobie żyjącej jest co do zasady nieważna, z wyjątkami przewidzianymi w ustawie. Nie można więc w zwykłej umowie z przyszłym spadkobiercą skutecznie „umówić się” co do spadku po żyjącym wspólniku, jeżeli taka umowa miałaby zastąpić testament.

Co dzieje się po śmierci wspólnika?

Po śmierci wspólnika osoba, która nabyła udziały jako spadkobierca albo zapisobiorca windykacyjny, powinna zadbać o formalne wykazanie swoich praw. W relacji ze spółką istotne jest zawiadomienie spółki o przejściu udziałów oraz przedstawienie dowodu nabycia, na przykład prawomocnego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku, zarejestrowanego aktu poświadczenia dziedziczenia albo dokumentu potwierdzającego nabycie przedmiotu zapisu windykacyjnego.

Dopiero po prawidłowym wykazaniu przejścia udziałów spółka może uaktualnić dokumentację korporacyjną, w tym księgę udziałów, oraz traktować nabywcę jako osobę uprawnioną do wykonywania praw udziałowych, o ile umowa spółki i przepisy nie przewidują ograniczeń.

W przypadku kilku spadkobierców mogą pojawić się dodatkowe problemy, zwłaszcza gdy udziały mają być wykonywane wspólnie albo konieczny jest dział spadku. Jeżeli celem wspólnika jest uniknięcie takiej sytuacji, zapis windykacyjny konkretnych udziałów na rzecz jednej osoby może znacząco uprościć sukcesję.

Podatek od spadków i darowizn przy nabyciu udziałów

Nabycie udziałów w spółce z o.o. w drodze dziedziczenia albo zapisu windykacyjnego może podlegać podatkowi od spadków i darowizn. Ustawa przewiduje jednak zwolnienie dla najbliższej rodziny, obejmujące między innymi małżonka, zstępnych, wstępnych, pasierba, rodzeństwo, ojczyma i macochę, jeżeli spełnione zostaną warunki formalne.

Najważniejszym warunkiem jest zgłoszenie nabycia własności rzeczy lub praw majątkowych właściwemu naczelnikowi urzędu skarbowego w terminie 6 miesięcy. Przy dziedziczeniu i zapisie windykacyjnym termin ten wiąże się co do zasady z uprawomocnieniem się orzeczenia sądu, zarejestrowaniem aktu poświadczenia dziedziczenia albo wydaniem europejskiego poświadczenia spadkowego.

Jeżeli nabywca nie korzysta ze zwolnienia albo nie spełni jego warunków, podatek ustala się według zasad właściwych dla grupy podatkowej nabywcy. Podstawą opodatkowania jest czysta wartość nabytych praw majątkowych, czyli wartość po potrąceniu długów i ciężarów, ustalana według zasad przewidzianych w ustawie o podatku od spadków i darowizn.

FAQ

Czy udziały w spółce z o.o. zawsze podlegają dziedziczeniu?

Co do zasady tak, ponieważ są prawem majątkowym. Umowa spółki może jednak ograniczyć albo wyłączyć wstąpienie spadkobierców na miejsce zmarłego wspólnika, jeżeli jednocześnie określa zasady ich spłaty.

Czy zapis windykacyjny udziałów można zrobić w testamencie własnoręcznym?

Nie. Zapis windykacyjny jest skuteczny tylko wtedy, gdy został ustanowiony w testamencie sporządzonym w formie aktu notarialnego. Testament własnoręczny może zawierać zapis zwykły, ale nie przenosi udziałów automatycznie na zapisobiorcę.

Czy zapisobiorca windykacyjny musi przyjąć udziały?

Zapisobiorca windykacyjny może złożyć oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu zapisu. Jeżeli nie złoży oświadczenia w terminie 6 miesięcy od dnia, w którym dowiedział się o tytule swojego powołania, przyjmuje się, że zapis został przyjęty.

Czy trzeba zgłosić spółce nabycie udziałów po zmarłym wspólniku?

Tak. Nabywca powinien zawiadomić spółkę o przejściu udziałów i przedstawić dokument potwierdzający nabycie. Ma to znaczenie dla aktualizacji dokumentacji spółki i wykonywania praw udziałowych.

Czy najbliższa rodzina zapłaci podatek od nabycia udziałów?

Najbliższa rodzina może korzystać ze zwolnienia od podatku od spadków i darowizn, ale zwykle musi zgłosić nabycie w terminie 6 miesięcy. Niedotrzymanie terminu może spowodować utratę zwolnienia, chyba że ustawa przewiduje w danej sytuacji wyjątek.

Źródła

• Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, w szczególności art. 941, art. 981¹ i art. 1047.
• Ustawa z dnia 15 września 2000 r. - Kodeks spółek handlowych, w szczególności art. 183 i art. 187.
• Ustawa z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn.
• Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 13 grudnia 2013 r., sygn. akt III CZP 79/13.

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.