Jak sprzedać i wycenić udziały w spółce z o.o.

Forma sprzedaży udziałów w spółce z o.o.

Podstawowe zasady zbywania udziałów w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością wynikają z Kodeksu spółek handlowych. Zgodnie z art. 180 K.s.h. zbycie udziału, jego części lub ułamkowej części udziału, a także zastawienie udziału powinno być dokonane w formie pisemnej z podpisami notarialnie poświadczonymi.

Oznacza to, że zwykła umowa podpisana samodzielnie przez strony nie wystarczy. Można zawrzeć umowę w formie silniejszej, na przykład aktu notarialnego, ale ustawowym minimum jest co do zasady forma pisemna z notarialnym poświadczeniem podpisów.

W spółce, której umowę zawarto przy wykorzystaniu wzorca umowy w systemie teleinformatycznym, zbycie udziałów może zostać dokonane również przy wykorzystaniu wzorca udostępnionego w tym systemie i podpisów elektronicznych przewidzianych przez K.s.h.

Sam podpis pod umową nie kończy formalności. Zgodnie z art. 187 K.s.h. przejście udziałów staje się skuteczne wobec spółki od chwili, gdy otrzyma ona od jednego z zainteresowanych zawiadomienie o przejściu udziałów wraz z dowodem dokonania czynności. Dlatego po zawarciu umowy trzeba przekazać spółce dokument pozwalający wykazać zmianę wspólnika.

Ograniczenia w zbywaniu udziałów

Najważniejszym dokumentem do sprawdzenia przed sprzedażą udziałów jest umowa spółki. Może ona uzależniać zbycie udziałów od zgody spółki, przewidywać prawo pierwszeństwa nabycia przez pozostałych wspólników, prawo pierwokupu, szczególną procedurę wyceny albo inne ograniczenia.

Art. 182 K.s.h. pozwala, aby umowa spółki uzależniała zbycie udziału, jego części lub ułamkowej części udziału oraz zastawienie udziału od zgody spółki albo ograniczała je w inny sposób. Najpierw trzeba więc odczytać konkretne postanowienia umowy spółki. Dopiero gdy umowa wymaga zgody, ale nie określa własnego trybu, stosuje się ustawowy mechanizm z art. 182 K.s.h.

W takim wariancie zgody udziela zarząd w formie pisemnej. Jeżeli zgody odmówiono, wspólnik może zwrócić się do sądu rejestrowego o zezwolenie na zbycie, jeżeli istnieją ważne powody. Spółka może wtedy w terminie wyznaczonym przez sąd wskazać innego nabywcę. Jeżeli nie ma porozumienia co do ceny albo terminu zapłaty, sąd rejestrowy może ustalić te elementy na wniosek wspólnika lub spółki, w razie potrzeby po zasięgnięciu opinii biegłego.

W orzecznictwie wskazuje się, że zgoda na zbycie udziałów jest czynnością spółki odrębną od samej umowy między zbywcą i nabywcą. W wyroku Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z 6 marca 2015 r., sygn. akt I ACa 6/15, analizowano również możliwość udzielenia zgody następczo, zależnie od treści umowy spółki i okoliczności konkretnej czynności.

Jak przygotować się do wyceny udziałów

Wartość udziałów nie jest tym samym co ich wartość nominalna ani prosty procent kapitału zakładowego. Kapitał zakładowy w wysokości 540 000 zł jest tylko jedną z informacji formalnych. W spółce, która prowadzi działalność, posiada nieruchomości, uzyskuje przychody i ma zobowiązania kredytowe, realna wartość pakietu udziałów zależy od znacznie szerszej analizy.

Przed rozmowami o cenie należy zebrać przede wszystkim aktualne sprawozdania finansowe, zestawienie przychodów i kosztów, dane o zyskowności poszczególnych działalności, umowy kredytowe, harmonogramy spłat, dokumenty dotyczące nieruchomości, umowy najmu, wyceny rynkowe lokali oraz informacje o zobowiązaniach pozabilansowych i sporach.

Wspólnik spółki z o.o. ma co do zasady, na zasadach określonych w art. 212 K.s.h., prawo kontroli, w tym możliwość przeglądania ksiąg i dokumentów spółki, sporządzania bilansu dla swego użytku oraz żądania wyjaśnień od zarządu. Jeżeli dostęp do dokumentów jest blokowany, trzeba ustalić podstawę odmowy, sprawdzić umowę spółki i ocenić środki przewidziane w K.s.h.

Metody wyceny udziałów w spółce z o.o.

W praktyce przy sprzedaży udziałów stosuje się najczęściej kilka metod jednocześnie, aby uzyskać racjonalny przedział wartości. Sama propozycja drugiego wspólnika, na przykład 100 000 zł oraz przekazanie nowo utworzonego biura bez historii przychodów, nie przesądza o wartości rynkowej pakietu.

Metoda majątkowa polega na ustaleniu wartości aktywów spółki pomniejszonych o zobowiązania. W opisanej sytuacji szczególne znaczenie mają nieruchomości, ich aktualna wartość rynkowa, nakłady na wyposażenie, pozostały kredyt, umowy najmu oraz ewentualne obciążenia.

Metoda dochodowa bada zdolność spółki do generowania zysków i przepływów pieniężnych w przyszłości. Obrót miesięczny na poziomie około 700 000 zł jest istotną informacją, ale nie wystarcza. Trzeba ustalić marżę, koszty stałe, koszty finansowania, sezonowość, rentowność biura podróży i trwałość umów najmu.

Metoda porównawcza odnosi się do transakcji lub mnożników stosowanych dla podobnych podmiotów. W małych i średnich spółkach prywatnych dostęp do porównywalnych danych bywa ograniczony, dlatego metoda ta zwykle wymaga ostrożności.

Metoda mieszana łączy elementy majątkowe i dochodowe. Przy spółce posiadającej nieruchomości oraz działającą działalność operacyjną często jest praktyczna, ponieważ uwzględnia zarówno majątek, jak i zdolność do generowania zysku.

Pakiet 40% udziałów a realna cena sprzedaży

Pakiet 40% udziałów może mieć znaczącą wartość, ale jego cena zależy także od uprawnień wspólnika wynikających z umowy spółki i K.s.h. Trzeba sprawdzić, czy 40% głosów daje realny wpływ na uchwały, możliwość blokowania niektórych decyzji, prawo powoływania członków organów albo inne szczególne uprawnienia.

Wycena powinna uwzględniać charakter pakietu. Pakiet mniejszościowy może być wyceniany inaczej niż pakiet kontrolny, ale nie oznacza to automatycznie zastosowania określonego dyskonta. Jeżeli 40% udziałów pozwala blokować ważne uchwały albo daje istotny wpływ na spółkę, trzeba uwzględnić te prawa przy analizie ceny.

W opisanym przypadku należy osobno ocenić wartość działającego biura podróży, wartość nieruchomości kupionej za środki spółki, wartość lokalu użytkowego z uwzględnieniem pozostałego kredytu oraz realną wartość nowego biura oferowanego jako część rozliczenia. Nowy punkt bez przychodów, historii klientów i potwierdzonej rentowności może mieć wartość znacznie niższą niż deklarowana w negocjacjach.

Co zrobić przed podpisaniem umowy

Przed przyjęciem oferty warto sporządzić pisemną listę dokumentów potrzebnych do wyceny i zażądać ich od zarządu. Następnie należy porównać co najmniej wartość aktywów netto, wartość dochodową działalności oraz cenę możliwą do uzyskania w negocjacjach z konkretnym nabywcą.

Jeżeli druga strona proponuje rozliczenie częściowo w pieniądzu, a częściowo przez przekazanie nowego biura, trzeba precyzyjnie opisać, co ma być przedmiotem tego świadczenia. Inaczej ocenia się przeniesienie przedsiębiorstwa lub zorganizowanej części przedsiębiorstwa, inaczej sprzedaż wyposażenia, cesję praw z umowy najmu, przeniesienie domeny lub innych praw, a jeszcze inaczej przekazanie pojedynczych składników majątku.

Umowa sprzedaży udziałów powinna regulować co najmniej liczbę i oznaczenie zbywanych udziałów, cenę, termin i sposób zapłaty, oświadczenia stron, odpowiedzialność za naruszenie uzgodnionych zapewnień, moment przejścia udziałów, obowiązek zawiadomienia spółki oraz sposób rozliczenia świadczeń niepieniężnych. Jeżeli potrzebna jest zgoda spółki albo realizacja prawa pierwszeństwa lub pierwokupu, warunki transakcji powinny być skoordynowane z tą procedurą.

Nie należy utożsamiać wartości nominalnej udziałów z ich wartością rynkową ani z ceną uzgodnioną w negocjacjach. Różne cele wyceny mogą wymagać różnych metod, a dla celów podatkowych przepisy mogą odwoływać się do wartości rynkowej niezależnie od kwoty wpisanej przez strony do umowy.

PIT i PCC przy sprzedaży udziałów

PIT po stronie sprzedającego

Jeżeli sprzedającym jest osoba fizyczna, a zbycie udziałów nie następuje w wykonywaniu działalności gospodarczej, przychód z odpłatnego zbycia udziałów jest co do zasady przychodem z kapitałów pieniężnych na podstawie art. 17 ust. 1 pkt 6 lit. a ustawy o PIT. Dochód z takiej sprzedaży podlega opodatkowaniu według stawki 19% zgodnie z art. 30b ustawy o PIT.

Podatek płaci się od dochodu, a nie od całej ceny sprzedaży. Dochód ustala się jako przychód ze sprzedaży pomniejszony o prawidłowo określone koszty podatkowe. Sposób ustalenia kosztu zależy od tego, jak udziały zostały wcześniej nabyte lub objęte. Inne zasady mogą mieć zastosowanie m.in. do udziałów kupionych za pieniądze, objętych w zamian za aport, otrzymanych w wyniku określonych reorganizacji albo nabytych w szczególnym trybie.

Sprzedający rozlicza taki dochód samodzielnie w zeznaniu PIT-38 składanym za rok, w którym nastąpiło odpłatne zbycie. Zeznanie składa się co do zasady do 30 kwietnia następnego roku. Dlatego jeszcze przed sprzedażą należy zgromadzić dokumenty potwierdzające historyczny koszt nabycia lub objęcia udziałów, a po transakcji zachować umowę i dokumentację dotyczącą ceny.

Standardowej reguły z art. 30b nie należy automatycznie przenosić na każdy przypadek. Jeżeli sprzedaż udziałów następuje w wykonywaniu działalności gospodarczej, sprzedający jest nierezydentem, transakcja dotyczy spółki nieruchomościowej albo udziały powstały w wyniku szczególnej reorganizacji, trzeba odrębnie ustalić źródło przychodu, koszt, obowiązki płatnika oraz ewentualne skutki umowy o unikaniu podwójnego opodatkowania.

PCC po stronie kupującego

Umowa sprzedaży udziałów jako sprzedaż prawa majątkowego co do zasady podlega podatkowi od czynności cywilnoprawnych według stawki 1%. Podatnikiem PCC przy umowie sprzedaży jest kupujący.

Podstawą opodatkowania jest wartość rynkowa zbywanych praw majątkowych. Nie można więc zakładać, że wpisanie do umowy symbolicznej albo arbitralnie zaniżonej ceny automatycznie ograniczy PCC do 1% tej kwoty. Organ podatkowy może zweryfikować wartość przyjętą przez podatnika zgodnie z zasadami ustawy o PCC.

Jeżeli transakcja podlega PCC i podatek nie jest pobierany przez płatnika, kupujący powinien co do zasady złożyć deklarację PCC-3 oraz obliczyć i zapłacić podatek w terminie 14 dni od powstania obowiązku podatkowego. Samo notarialne poświadczenie podpisów wymagane przez art. 180 K.s.h. nie jest tym samym co zawarcie umowy sprzedaży w formie aktu notarialnego, dlatego nie należy zakładać, że notariusz automatycznie rozliczy PCC za nabywcę.

Ustawa o PCC przewiduje jednak wyłączenia i zwolnienia dla określonych czynności, w tym w określonych sytuacjach związanych z opodatkowaniem VAT oraz niektórymi transakcjami dotyczącymi instrumentów finansowych. Z tego powodu zasady 1% nie należy traktować jako absolutnej bez sprawdzenia konkretnego modelu transakcji.

Jeżeli część wynagrodzenia za udziały ma zostać spełniona przez przekazanie „nowego biura”, trzeba ustalić, czy chodzi o rzeczy, prawa, przedsiębiorstwo, zorganizowaną część przedsiębiorstwa, cesję najmu czy inne składniki. Takie rozliczenie niepieniężne wymaga osobnej wyceny i może wywoływać dodatkowe skutki podatkowe niezależne od samej sprzedaży udziałów.

KRS, księga udziałów i CRBR po sprzedaży

Po podpisaniu umowy sprzedaży nie należy kończyć obsługi transakcji na przekazaniu ceny. Trzeba wykonać kilka odrębnych obowiązków korporacyjnych, rejestrowych i podatkowych.

1. Zawiadomienie spółki. Zbywca lub nabywca powinien zawiadomić spółkę o przejściu udziałów i przedstawić dowód dokonania czynności. Zgodnie z art. 187 K.s.h. dopiero od otrzymania przez spółkę zawiadomienia wraz z dowodem przejście udziałów jest skuteczne wobec spółki.
2. Księga udziałów. Zarząd powinien wpisać zmianę wspólnika i przysługujących mu udziałów do księgi udziałów prowadzonej na podstawie art. 188 K.s.h.
3. Nowa lista wspólników. Po wpisaniu zmiany zarząd składa sądowi rejestrowemu nową listę wspólników, z podaniem liczby i wartości nominalnej udziałów każdego z nich. Lista powinna być podpisana przez wszystkich członków zarządu, z uwzględnieniem szczególnych reguł dotyczących zmian dokonywanych w systemie teleinformatycznym.
4. KRS. Złożenie nowej listy wspólników nie zawsze wyczerpuje wszystkie obowiązki rejestrowe. Jeżeli wskutek transakcji zmieniają się dane wspólnika ujawniane w rejestrze przedsiębiorców KRS, trzeba złożyć odpowiedni wniosek o zmianę danych za pośrednictwem właściwego systemu rejestrowego.
5. CRBR. Trzeba odrębnie ocenić, czy sprzedaż zmienia osobę beneficjenta rzeczywistego albo wielkość lub charakter uprawnień podlegających ujawnieniu w Centralnym Rejestrze Beneficjentów Rzeczywistych. Aktualizacja KRS nie zastępuje aktualizacji CRBR.

Przy sprzedaży całego pakietu 40% udziałów zmiana danych w CRBR jest w typowym układzie właścicielskim bardzo prawdopodobna, zwłaszcza gdy wspólnik będący osobą fizyczną posiada bezpośrednio ponad 25% udziałów lub głosów. Nie wolno jednak ograniczyć analizy tylko do procentu udziałów. Przy ustalaniu beneficjenta rzeczywistego znaczenie mogą mieć również kontrola pośrednia, porozumienia, szczególne prawa głosu i inne uprawnienia pozwalające sprawować kontrolę.

Jeżeli zmieniły się informacje podlegające zgłoszeniu do CRBR, aktualizacji dokonuje się co do zasady w terminie 14 dni od zmiany danych, na zasadach określonych w art. 60 ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu. Do biegu tego terminu nie wlicza się sobót i dni ustawowo wolnych od pracy. Zgłoszenia dokonuje osoba ustawowo uprawniona do reprezentacji podmiotu.

Równolegle kupujący powinien sprawdzić obowiązek złożenia PCC-3 i zapłaty PCC, a sprzedający zabezpieczyć dokumenty potrzebne do późniejszego rozliczenia przychodu i kosztów w PIT-38. Przy transakcji obejmującej dodatkowe świadczenia niepieniężne dokumentacja powinna pozwalać ustalić wartość każdego elementu rozliczenia.

FAQ

Czy mogę sprzedać udziały bez zgody wspólnika?

To zależy od umowy spółki. Jeżeli nie przewiduje ona ograniczeń, co do zasady można sprzedać udziały wybranemu nabywcy przy zachowaniu wymaganej formy. Jeżeli umowa wymaga zgody spółki, przewiduje prawo pierwszeństwa, pierwokupu albo inną procedurę, trzeba jej przestrzegać. Zgoda spółki nie jest przy tym tym samym co osobista zgoda każdego wspólnika.

Czy wartość udziałów to 40% kapitału zakładowego?

Nie. Kapitał zakładowy określa wartość nominalną udziałów, ale nie ich wartość rynkową. Przy wycenie trzeba uwzględnić majątek spółki, zadłużenie, zyski, przepływy pieniężne, ryzyka, perspektywy działalności oraz prawa związane z konkretnym pakietem.

Co zrobić, gdy zarząd nie chce pokazać dokumentów potrzebnych do wyceny?

Wspólnik ma co do zasady prawo kontroli przewidziane w art. 212 K.s.h. Jeżeli zarząd odmawia dostępu, należy ustalić podstawę odmowy, sprawdzić umowę spółki oraz ocenić dalszy tryb przewidziany w K.s.h. Zakres uprawnień może wyglądać inaczej, jeżeli w spółce ustanowiono radę nadzorczą lub komisję rewizyjną i umowa spółki zgodnie z ustawą ograniczyła indywidualną kontrolę wspólników.

Kto płaci PCC od sprzedaży udziałów?

Przy umowie sprzedaży podatnikiem PCC jest kupujący. Jeżeli nie ma zastosowania wyłączenie lub zwolnienie, sprzedaż udziałów jako praw majątkowych co do zasady podlega stawce 1% od ich wartości rynkowej. Kupujący powinien również sprawdzić obowiązek złożenia PCC-3 i termin zapłaty podatku.

Jaki PIT płaci sprzedający udziały?

W typowej sytuacji osoby fizycznej sprzedającej udziały poza działalnością gospodarczą dochód podlega opodatkowaniu stawką 19% na podstawie art. 30b ustawy o PIT. Dochód to przychód pomniejszony o właściwie ustalony koszt nabycia lub objęcia udziałów. Rozliczenia dokonuje się zasadniczo w PIT-38 za rok sprzedaży.

Czy po sprzedaży udziałów trzeba zmienić CRBR?

Tak, jeżeli sprzedaż zmienia dane dotyczące beneficjenta rzeczywistego albo wielkość lub charakter jego uprawnień ujawnianych w CRBR. Przy sprzedaży całego pakietu 40% często do takiej zmiany dojdzie, ale trzeba przeanalizować całą strukturę kontroli. Aktualizacji dokonuje się co do zasady w terminie 14 dni, przy czym do biegu terminu nie wlicza się sobót i dni ustawowo wolnych od pracy.