Likwidacja spółdzielni: lustracja i upadłość

Co powinien zrobić likwidator po otrzymaniu pisma

Pisma Krajowej Rady Spółdzielczej nie warto ignorować, nawet jeśli zostało wysłane listem zwykłym na nieaktualny adres. Jako likwidator powinien Pan działać ostrożnie i zostawić ślad pisemny: odpowiedzieć na wezwanie, wskazać aktualny adres do korespondencji oraz poprosić o szczegółowe wyjaśnienie, czego dokładnie Rada żąda.

W odpowiedzi warto zażądać przede wszystkim: podstawy prawnej żądanych składek, wskazania okresów, których dotyczą, wyliczenia należności, informacji o ewentualnych odsetkach, podstawy żądania lustracji oraz propozycji zakresu i kosztu badania. Jeżeli w rejestrze przedsiębiorców KRS lub w aktach spółdzielni widnieją nieaktualne dane adresowe, należy je uporządkować, aby kolejne pisma nie trafiały pod dawny adres biura.

To, że spółdzielnia faktycznie zakończyła działalność, rozwiązała umowy i ma zerowy bilans, nie oznacza jeszcze końca jej bytu prawnego. Dopóki nie zostanie wykreślona z rejestru, działa przez likwidatora i musi wykonać czynności likwidacyjne przewidziane w Prawie spółdzielczym.

Obowiązek lustracji spółdzielni w likwidacji

Zasadą wynikającą z Prawa spółdzielczego jest to, że każda spółdzielnia powinna poddawać się lustracyjnemu badaniu legalności, gospodarności i rzetelności całego działania. Co do zasady lustracja odbywa się przynajmniej raz na trzy lata, natomiast w okresie pozostawania w stanie likwidacji obowiązek ten występuje corocznie.

Istotne jest również to, że lustracja obejmuje okres od poprzedniej lustracji. Jeżeli przez wiele lat nie była przeprowadzana, lustrator może oczekiwać dokumentów za dłuższy okres. Nie musi to jednak oznaczać automatycznie dziesięciu odrębnych badań i dziesięciu odrębnych kosztów. W praktyce trzeba ustalić z podmiotem przeprowadzającym lustrację zakres badania, okres objęty czynnościami oraz wynagrodzenie.

Spółdzielnia niezrzeszona w związku rewizyjnym nie jest przez to zwolniona z lustracji. Może zlecić odpłatne badanie wybranemu związkowi rewizyjnemu albo Krajowej Radzie Spółdzielczej, jeżeli ta podejmuje się przeprowadzenia czynności w danej sprawie. Dlatego najpierw należy ustalić koszt, zakres i podstawę, a dopiero potem podjąć decyzję o zleceniu badania.

Czy trzeba robić zaległe lustracje za wszystkie lata

Najbezpieczniejsze podejście polega na tym, aby nie zakładać z góry, że trzeba zapłacić za odrębne lustracje za każdy rok działalności. Prawo spółdzielcze wskazuje, że lustracja obejmuje okres od poprzedniej lustracji. Jeżeli poprzedniej lustracji nie było albo była bardzo dawno, problemem staje się ustalenie realnego zakresu badania i dokumentów, które jeszcze istnieją.

Likwidator powinien więc wystąpić o pisemną ofertę lub informację obejmującą: okres badania, listę wymaganych dokumentów, termin czynności, koszt oraz osobę odpowiedzialną za lustrację. Jeżeli spółdzielnia nie prowadzi już działalności operacyjnej, nie zatrudnia pracowników i nie ma majątku, należy to wyraźnie wskazać. Może to mieć znaczenie dla organizacji badania i jego kosztów, choć nie znosi samego obowiązku ustawowego.

Składki na Krajową Radę Spółdzielczą

W sprawie składek nie należy poprzestawać na stwierdzeniu, że spółdzielnia nie była zrzeszona w związku rewizyjnym. Brak zrzeszenia w związku rewizyjnym i obowiązki wobec Krajowej Rady Spółdzielczej to dwie różne kwestie. Prawo spółdzielcze przewiduje finansowanie działalności Krajowej Rady Spółdzielczej między innymi ze składek organizacji spółdzielczych według zasad określonych przez Kongres Spółdzielczości.

Dlatego w odpowiedzi na wezwanie trzeba zażądać wskazania konkretnej uchwały, zasad naliczania składki, okresu, którego dotyczy żądanie, oraz sposobu obliczenia kwoty. Jeżeli Rada dochodzi należności za dawne lata, należy dodatkowo sprawdzić przedawnienie. Ocena przedawnienia zależy od rodzaju roszczenia, dat wymagalności i ewentualnych czynności przerywających bieg terminu, dlatego nie powinno się uznawać długu bez wcześniejszej analizy.

Praktycznie oznacza to, że nie warto od razu płacić niezweryfikowanej kwoty ani składać oświadczeń typu „uznajemy zadłużenie”. Bezpieczniejsza formuła to prośba o pełne rozliczenie i zastrzeżenie, że spółdzielnia odniesie się do żądania po otrzymaniu podstawy prawnej i rachunkowej.

Odpowiedzialność likwidatora za brak lustracji

Likwidator spółdzielni wykonuje obowiązki podobne do obowiązków zarządu w zakresie prowadzenia spraw spółdzielni w okresie likwidacji. Z tego powodu brak reakcji na ustawowe obowiązki może rodzić ryzyko osobiste, zwłaszcza gdy likwidator nie potrafi wykazać, że podjął czynności zmierzające do wyjaśnienia i zakończenia sprawy.

Prawo spółdzielcze przewiduje odpowiedzialność za niepoddanie spółdzielni lustracji wbrew przepisom ustawy. Zgodnie z art. 267c pkt 1 Prawa spółdzielczego osoba będąca członkiem organu spółdzielni albo likwidatorem, która wbrew przepisom ustawy nie poddaje spółdzielni lustracji, podlega grzywnie albo karze ograniczenia wolności.

Nie oznacza to, że każde opóźnienie automatycznie kończy się odpowiedzialnością karną. Znaczenie ma całokształt okoliczności: stan dokumentacji, realne możliwości finansowe spółdzielni, dotychczasowa aktywność likwidatora i to, czy podjął on rozsądne działania w celu wykonania obowiązków. Dlatego ważne jest dokumentowanie korespondencji, prób ustalenia kosztów i uchwał podejmowanych w toku likwidacji.

Likwidacja a upadłość spółdzielni

Likwidacja i upadłość to odrębne tryby. Likwidacja służy zakończeniu działalności, spieniężeniu majątku, zaspokojeniu wierzycieli i wykreśleniu spółdzielni z rejestru. Upadłość jest właściwa wtedy, gdy spółdzielnia jest niewypłacalna w rozumieniu Prawa upadłościowego.

Zgodnie z Prawem upadłościowym dłużnik jest niewypłacalny, jeżeli utracił zdolność do wykonywania wymagalnych zobowiązań pieniężnych. W przypadku osób prawnych znaczenie może mieć także sytuacja, w której zobowiązania pieniężne przekraczają wartość majątku przez czas wskazany w ustawie. Sam zerowy bilans nie przesądza więc jeszcze o obowiązku złożenia wniosku o upadłość. Trzeba ustalić, czy istnieją wymagalne długi i czy spółdzielnia może je wykonać.

Jeżeli przesłanki niewypłacalności rzeczywiście powstały, osoby zobowiązane do reprezentacji, w tym likwidator, powinny rozważyć terminowe złożenie wniosku o upadłość. Prawo upadłościowe przewiduje co do zasady krótki termin na złożenie wniosku liczony od dnia powstania podstawy do ogłoszenia upadłości. Dodatkowo Prawo spółdzielcze przewiduje odpowiedzialność za niezgłoszenie wniosku o upadłość spółdzielni mimo powstania warunków uzasadniających upadłość.

W opisanej sytuacji najpierw trzeba więc ustalić, czy spółdzielnia ma wierzycieli, w tym ewentualnie Krajową Radę Spółdzielczą z tytułu składek lub lustracji, oraz czy są to należności wymagalne i nieprzedawnione. Dopiero po tej analizie można ocenić, czy kontynuować zwykłą likwidację, czy przygotować wniosek upadłościowy.

Odpowiedzialność członków spółdzielni za długi i koszty

Członkowie spółdzielni co do zasady nie odpowiadają bezpośrednio wobec wierzycieli spółdzielni za jej zobowiązania. Uczestniczą w stratach na zasadach określonych w Prawie spółdzielczym i statucie, w szczególności w granicach zadeklarowanych udziałów, chyba że szczególne przepisy lub konkretne okoliczności uzasadniają inną ocenę.

Prawo spółdzielcze przewiduje też, że w razie otwarcia likwidacji w określonym czasie od ustania członkostwa były członek może być traktowany przy pokrywaniu strat tak, jak gdyby nadal był członkiem. W praktyce trzeba więc sprawdzić statut, listę członków, wysokość udziałów, daty ustania członkostwa i to, czy spółdzielnia w ogóle ma stratę do pokrycia.

Koszty likwidacji, w tym koszty czynności likwidatora, ogłoszeń, obsługi księgowej czy lustracji, powinny być pokrywane z majątku spółdzielni. Jeżeli majątku nie ma, trzeba szczególnie ostrożnie podejmować nowe zobowiązania i dokumentować, że były konieczne do zgodnego z prawem zakończenia bytu spółdzielni.

Jak bezpiecznie dokończyć likwidację spółdzielni

W praktyce najlepsza kolejność działań jest następująca. Najpierw trzeba uporządkować korespondencję i odpowiedzieć Krajowej Radzie Spółdzielczej, bez uznawania spornych należności. Następnie należy ustalić, czy istnieją długi, wierzyciele, majątek, dokumentacja księgowa i członkowska oraz czy spółdzielnia może pokryć minimalne koszty zakończenia likwidacji.

Kolejny krok to ustalenie lustracji: kto ma ją przeprowadzić, za jaki okres, w jakim zakresie i za jaką kwotę. Jeżeli koszt jest niejasny, należy żądać pisemnej kalkulacji. Jeżeli dokumenty są niepełne, trzeba opisać, co realnie znajduje się w posiadaniu likwidatora i jakie dokumenty zostały utracone albo nigdy nie były prowadzone.

Po wyjaśnieniu składek, lustracji i ewentualnych wierzytelności można przygotować końcowe czynności likwidacyjne: sprawozdanie likwidacyjne, rozliczenie majątku, uchwały wymagane przez statut i ustawę oraz wniosek o wykreślenie spółdzielni z rejestru. Jeżeli w toku tych czynności okaże się, że spółdzielnia jest niewypłacalna, trzeba odrębnie rozważyć wniosek o upadłość.

FAQ

Czy spółdzielnia w likwidacji musi przeprowadzać lustrację?

Tak. Prawo spółdzielcze przewiduje obowiązek lustracji także w okresie likwidacji. W tym okresie obowiązek ma charakter coroczny, a likwidator powinien podjąć działania zmierzające do jego wykonania.

Czy brak zrzeszenia w związku rewizyjnym zwalnia z lustracji?

Nie. Brak zrzeszenia nie znosi obowiązku lustracji. Oznacza przede wszystkim, że spółdzielnia powinna zlecić badanie właściwemu podmiotowi, na przykład wybranemu związkowi rewizyjnemu albo Krajowej Radzie Spółdzielczej, jeżeli ta przeprowadza badanie w danej sprawie.

Czy trzeba od razu zapłacić składki wskazane w piśmie Krajowej Rady Spółdzielczej?

Nie należy płacić bez weryfikacji. Najpierw trzeba zażądać podstawy prawnej, okresu, którego dotyczy żądanie, sposobu wyliczenia i informacji o odsetkach. Przy starszych należnościach trzeba także ocenić przedawnienie.

Czy zerowy bilans oznacza, że trzeba złożyć wniosek o upadłość?

Nie zawsze. Upadłość zależy od niewypłacalności, czyli przede wszystkim od istnienia wymagalnych zobowiązań pieniężnych, których spółdzielnia nie wykonuje. Zerowy bilans wymaga analizy, ale sam w sobie nie przesądza o upadłości.

Czy likwidator może ponosić odpowiedzialność za zaniechania?

Tak. Likwidator powinien wykonywać obowiązki ustawowe i dokumentować swoje działania. Szczególne ryzyko dotyczy niepoddania spółdzielni lustracji oraz niezłożenia wniosku o upadłość, jeżeli powstały do tego ustawowe podstawy. Przy ocenie takiej sytuacji pomocne może być również omówienie tematu: obowiązki likwidatora spółdzielni.

Źródła

• Ustawa z dnia 16 września 1982 r. - Prawo spółdzielcze
• Ustawa z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe
• Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 4 grudnia 1998 r., sygn. akt III CKN 398/98

Potrzebujesz indywidualnej odpowiedzi? Opisz swoją sytuację w formularzu poniżej. Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.