Przekształcenie JDG w spółkę z o.o. – stare długi, kredyty i odpowiedzialność

Czy przekształcenie JDG w spółkę z o.o. usuwa odpowiedzialność za stare długi?

Jednoosobową działalność gospodarczą można formalnie przekształcić w jednoosobową spółkę kapitałową, w tym w spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością. Trzeba jednak rozdzielić dwa skutki takiego przekształcenia: przejście praw i obowiązków na spółkę oraz dalszą osobistą odpowiedzialność przedsiębiorcy za wcześniejsze zobowiązania.

Najważniejszy w opisanej sytuacji jest art. 584¹³ Kodeksu spółek handlowych. Zgodnie z tym przepisem osoba fizyczna będąca przedsiębiorcą przekształcanym odpowiada solidarnie ze spółką przekształconą za zobowiązania związane z prowadzoną działalnością gospodarczą, które powstały przed dniem przekształcenia. Odpowiedzialność ta trwa przez 3 lata od dnia przekształcenia.

Solidarność oznacza, że w tym okresie wierzyciel może dochodzić należności od spółki, od byłego przedsiębiorcy albo od obu dłużników, aż do pełnego zaspokojenia wierzytelności. Sam wpis spółki do KRS nie tworzy więc natychmiastowego odcięcia przedsiębiorcy od wcześniejszych długów.

Dniem przekształcenia jest dzień wpisania spółki przekształconej do rejestru przedsiębiorców KRS. Od tej daty liczy się trzyletni okres z art. 584¹³ K.s.h.

Inaczej należy oceniać zobowiązania powstające już po przekształceniu. Co do zasady są one zobowiązaniami spółki. Osoba fizyczna może jednak nadal odpowiadać z odrębnego tytułu, jeżeli na przykład udzieliła poręczenia, ustanowiła zabezpieczenie na swoim prywatnym majątku albo przyjęła inną osobistą odpowiedzialność.

Co dzieje się z kredytami i umowami po przekształceniu?

Zgodnie z art. 584² § 1 K.s.h. spółce przekształconej przysługują wszystkie prawa i obowiązki przedsiębiorcy przekształcanego. Jest to sukcesja ustawowa. Co do zasady nie trzeba więc zawierać od początku każdej umowy tylko dlatego, że JDG została przekształcona w spółkę z o.o.

Nie oznacza to jednak, że można ograniczyć się do stwierdzenia, iż kredyt automatycznie stał się kredytem spółki i przedsiębiorca nie musi już interesować się warunkami umowy. Przed przekształceniem trzeba przeanalizować każdą istotną umowę kredytową i finansową, w szczególności pod kątem:

• obowiązku poinformowania banku o zmianie formy prawnej,
• klauzul wymagających zgody banku na określone zmiany organizacyjne,
• kowenantów finansowych i innych warunków utrzymania finansowania,
• postanowień pozwalających bankowi żądać dodatkowego zabezpieczenia albo wcześniejszej spłaty w określonych sytuacjach,
• hipotek, poręczeń, weksli, gwarancji i innych istniejących zabezpieczeń.

Sukcesja wynikająca z K.s.h. nie uchyla konsekwencji naruszenia obowiązków wynikających z umowy. Jeżeli umowa nakazuje wcześniejsze zawiadomienie banku albo przewiduje określone skutki reorganizacji przedsiębiorstwa, postanowienia te trzeba zbadać niezależnie od samego mechanizmu przekształcenia.

Także istniejące zabezpieczenia nie znikają tylko dlatego, że powstała spółka. Jeżeli przykładowo prywatna nieruchomość zabezpiecza kredyt hipoteką, przekształcenie JDG nie usuwa hipoteki.

Jak formalnie przekształcić działalność w spółkę z o.o.?

Przepisy K.s.h. przewidują szczególną procedurę przekształcenia przedsiębiorcy będącego osobą fizyczną w jednoosobową spółkę kapitałową. Nie jest to zwykłe zamknięcie JDG i założenie nowej spółki, lecz formalne przekształcenie zapewniające sukcesję prawną.

Zgodnie z art. 584⁵ K.s.h. procedura obejmuje w szczególności:

1. sporządzenie planu przekształcenia wraz z wymaganymi załącznikami oraz poddanie go badaniu przez biegłego rewidenta; plan sporządza się w formie aktu notarialnego,
2. złożenie oświadczenia o przekształceniu przedsiębiorcy,
3. powołanie członków organów spółki przekształconej,
4. przyjęcie aktu założycielskiego spółki z o.o.,
5. wpisanie spółki przekształconej do KRS oraz wykreślenie przedsiębiorcy przekształcanego z CEIDG.

Moment wpisu spółki do KRS ma szczególne znaczenie, ponieważ jest dniem przekształcenia i od niego biegnie między innymi trzyletni okres odpowiedzialności za wcześniejsze zobowiązania.

Czy prywatne mieszkanie przejdzie do spółki?

W wyniku przekształcenia spółka staje się następcą przedsiębiorcy w zakresie praw i obowiązków związanych z przedsiębiorstwem. Jeżeli prywatne mieszkanie nie stanowi składnika przedsiębiorstwa, nie przechodzi na spółkę tylko dlatego, że właściciel przekształcił JDG w spółkę z o.o.

Trzeba jednak zweryfikować rzeczywisty status lokalu. Znaczenie może mieć między innymi to, kto jest ujawniony jako właściciel w księdze wieczystej, kiedy i z jakich środków lokal został nabyty, czy dokonano podziału majątku małżeńskiego, czy mieszkanie zostało wprowadzone do przedsiębiorstwa oraz czy ustanowiono na nim zabezpieczenie zobowiązań firmowych.

Sam fakt korzystania z mieszkania przez przedsiębiorcę albo posiadania kredytów firmowych nie powoduje automatycznie przejścia własności lokalu na spółkę. Osobno trzeba natomiast ocenić ryzyko egzekucji, jeżeli przedsiębiorca pozostaje osobiście odpowiedzialny za określony dług albo nieruchomość została obciążona hipoteką.

Mieszkanie po ustanowieniu rozdzielności majątkowej – jak ustalić udziały?

Jeżeli mieszkanie zostało kupione w czasie obowiązywania ustawowej wspólności majątkowej, a dopiero później małżonkowie ustanowili rozdzielność majątkową, nie należy nadal traktować lokalu tak, jakby trwała wspólność łączna. Nie jest więc prawidłowe stosowanie art. 37 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego na takich samych zasadach jak przed ustaniem wspólności.

Po ustaniu wspólności majątkowej powstają udziały w majątku, który wcześniej był majątkiem wspólnym. Zgodnie z art. 43 § 1 K.r.o. udziały małżonków są co do zasady równe, natomiast art. 46 K.r.o. odsyła przy dalszych rozliczeniach do przepisów dotyczących współwłasności majątku spadkowego i działu spadku.

Samo podpisanie umowy o rozdzielności majątkowej nie jest równoznaczne z podziałem dotychczasowego majątku wspólnego. Jeżeli małżonkowie nie dokonali później podziału, trzeba ustalić ich udziały i stan prawny całego byłego majątku wspólnego. Wynik może być inny, jeżeli zawarto dodatkową umowę o podział majątku, sąd ustalił nierówne udziały albo istnieje inne orzeczenie wpływające na własność.

Dlatego przed sprzedażą lub darowizną udziału w mieszkaniu należy sprawdzić akt notarialny ustanawiający rozdzielność, księgę wieczystą oraz dokumenty dotyczące ewentualnego podziału majątku.

Sprzedaż lub darowizna udziału między małżonkami – forma i podatki

Przeniesienie własności nieruchomości lub udziału w nieruchomości wymaga aktu notarialnego zgodnie z art. 158 Kodeksu cywilnego. Jeżeli mieszkanie pochodzi z byłego majątku wspólnego, przed wyborem sprzedaży albo darowizny trzeba również ustalić, czy właściwszą czynnością nie będzie umowny podział majątku wspólnego. Są to różne czynności i mogą powodować odmienne skutki podatkowe.

Darowizna między małżonkami korzysta ze zwolnienia przewidzianego w art. 4a ustawy o podatku od spadków i darowizn. Ogólna zasada przewiduje zgłoszenie nabycia w terminie 6 miesięcy, ale obowiązek zgłoszenia nie dotyczy nabycia dokonanego na podstawie umowy zawartej w formie aktu notarialnego albo oświadczenia złożonego w takiej formie. Przy darowiźnie nieruchomości, która wymaga aktu notarialnego, odrębne zgłoszenie przez obdarowanego co do zasady nie jest więc potrzebne.

Sprzedaż udziału małżonkowi w typowej prywatnej transakcji podlega podatkowi od czynności cywilnoprawnych. Stawka dla sprzedaży nieruchomości lub udziału w niej wynosi 2% wartości rynkowej, a podatnikiem jest kupujący. Przy umowie notarialnej podatek jest co do zasady pobierany przez notariusza jako płatnika.

Po stronie sprzedającego trzeba dodatkowo sprawdzić PIT. Przy prywatnym zbyciu nieruchomości zasadnicze znaczenie ma pięcioletni termin liczony od końca roku kalendarzowego, w którym nastąpiło nabycie lub wybudowanie nieruchomości. Jeżeli nieruchomość została wcześniej nabyta do majątku wspólnego małżonków, a następnie wspólność majątkowa ustała, art. 10 ust. 6 ustawy o PIT nakazuje liczyć ten termin od końca roku, w którym nieruchomość została pierwotnie nabyta do majątku wspólnego albo wybudowana w czasie wspólności. Ustanowienie rozdzielności majątkowej nie rozpoczyna zatem automatycznie nowego pięcioletniego okresu.

Uwaga: przeniesienie mieszkania lub udziału na małżonka nie powinno być traktowane jako prosty sposób na usunięcie majątku spod odpowiedzialności za istniejące długi. Jeżeli czynność prowadzi do pokrzywdzenia wierzyciela i spełnione są przesłanki z art. 527 i nast. K.c., wierzyciel może dochodzić uznania jej za bezskuteczną wobec siebie. Przy czynnościach z osobą bliską przepisy przewidują dodatkowo domniemania mające znaczenie dla oceny wiedzy osoby trzeciej.

Zatrudnienie żony przed i po przekształceniu – prawo pracy i ZUS

Zatrudnienie przez przedsiębiorcę prowadzącego JDG

Przedsiębiorca może zatrudnić małżonkę na podstawie umowy o pracę. Trzeba jednak oddzielić ważność stosunku pracy od kwalifikacji na potrzeby ubezpieczeń społecznych.

Zgodnie z art. 8 ust. 11 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych małżonek może być uznany za osobę współpracującą, jeżeli pozostaje z przedsiębiorcą we wspólnym gospodarstwie domowym i współpracuje przy prowadzeniu działalności. Oba warunki muszą być spełnione. Samo małżeństwo nie wystarcza, podobnie jak samo zawarcie umowy o pracę.

Jeżeli pracownik spełnia kryteria osoby współpracującej, art. 8 ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych nakazuje traktować go dla celów ubezpieczeń społecznych jako osobę współpracującą. Rozdzielność majątkowa między małżonkami sama w sobie nie rozstrzyga, czy prowadzą wspólne gospodarstwo domowe i czy dochodzi do rzeczywistej współpracy przy działalności.

Znaczenie ma rzeczywisty sposób wykonywania pracy: jej zakres, regularność, znaczenie dla działalności oraz faktyczne relacje między małżonkami. Nie każda okazjonalna pomoc małżonka oznacza współpracę w rozumieniu przepisów ubezpieczeniowych.

Zatrudnienie przez spółkę z o.o.

Po przekształceniu sytuacja jest inna. Jeżeli umowę o pracę z małżonką zawiera spółka z o.o., pracodawcą jest spółka jako odrębna osoba prawna, a nie jej wspólnik będący małżonkiem pracownika. Sama relacja małżeńska ze wspólnikiem, także jedynym wspólnikiem spółki, nie powoduje automatycznie uznania pracownika za osobę współpracującą z tym wspólnikiem.

Takie rozróżnienie znajduje potwierdzenie również w orzecznictwie Sądu Najwyższego, w tym w wyroku z 20 sierpnia 2019 r., II UK 74/18, dotyczącym współpracy z jedynym wspólnikiem spółki z o.o.

Umowa o pracę ze spółką musi jednak odpowiadać rzeczywistości. Powinna występować faktyczna praca, wynagrodzenie i cechy stosunku pracy. Samo formalne utworzenie zatrudnienia wyłącznie w celu wykazania dochodu przed bankiem może zostać zakwestionowane, a niezależnie od tego bank samodzielnie ocenia stabilność oraz wiarygodność dochodu przy badaniu zdolności kredytowej.

Najczęstsze pytania

Czy bank może żądać dodatkowych zabezpieczeń po przekształceniu?

Może to wynikać z konkretnej umowy kredytowej. Ustawowa sukcesja praw i obowiązków nie usuwa postanowień dotyczących reorganizacji przedsiębiorstwa, obowiązków informacyjnych, kowenantów czy uzupełnienia zabezpieczeń. Przed przekształceniem trzeba więc sprawdzić dokumentację każdego istotnego finansowania.

Od kiedy biegną 3 lata odpowiedzialności za stare długi?

Od dnia przekształcenia, czyli od dnia wpisania spółki przekształconej do rejestru przedsiębiorców KRS. To od tej daty art. 584¹³ K.s.h. nakazuje liczyć trzyletni okres solidarnej odpowiedzialności przedsiębiorcy i spółki za zobowiązania związane z działalnością powstałe przed przekształceniem.

Czy rozdzielność majątkowa chroni mieszkanie przed starymi długami?

Nie można przyjąć takiej zasady automatycznie. Rozdzielność majątkowa nie usuwa zobowiązań przedsiębiorcy, nie kasuje jego udziału w byłym majątku wspólnym i nie wykreśla istniejących zabezpieczeń, takich jak hipoteka. Możliwość prowadzenia egzekucji z mieszkania lub udziału zależy między innymi od tego, kiedy powstał dług, kto za niego odpowiada, jaki jest aktualny tytuł własności, czy małżonek odpowiada za zobowiązanie oraz jakie zabezpieczenia ustanowiono.

Kiedy małżonek jest osobą współpracującą dla ZUS?

W przypadku działalności prowadzonej przez osobę fizyczną potrzebne jest jednocześnie pozostawanie z przedsiębiorcą we wspólnym gospodarstwie domowym oraz faktyczna współpraca przy działalności. Samo małżeństwo ani sama umowa o pracę nie wystarczają. Jeżeli natomiast pracodawcą jest spółka z o.o., sama relacja małżeńska ze wspólnikiem tej spółki nie tworzy automatycznie statusu osoby współpracującej.