Sprzedaż zajętych udziałów w spółce z o.o.

Zbycie udziałów w spółce z o.o.

Zgodnie z art. 180 § 1 Kodeksu spółek handlowych zbycie udziału, jego części albo ułamkowej części udziału oraz zastawienie udziału powinno być dokonane w formie pisemnej z podpisami notarialnie poświadczonymi. W typowej spółce z o.o. zwykła umowa pisemna bez poświadczenia podpisów przez notariusza nie spełnia tego wymagania.

Istnieje odrębny wariant przewidziany w art. 180 § 2 K.s.h. Jeżeli umowa spółki została zawarta przy wykorzystaniu wzorca umowy, zbycie udziałów może nastąpić również przy wykorzystaniu wzorca udostępnionego w systemie teleinformatycznym. Oświadczenia zbywcy i nabywcy opatruje się wówczas kwalifikowanym podpisem elektronicznym, podpisem zaufanym albo podpisem osobistym.

Udziały są zbywalne, ale umowa spółki może ograniczać możliwość ich sprzedaży. Najczęściej spotykane są postanowienia wymagające zgody spółki, przyznające pozostałym wspólnikom prawo pierwszeństwa lub prawo pierwokupu, a także określające procedurę wskazania nabywcy lub ustalenia ceny.

Dlatego przed rozpoczęciem transakcji trzeba sprawdzić umowę spółki. Może ona przesądzać, czy potrzebna jest zgoda spółki, który organ jej udziela oraz jakie warunki musi spełnić wspólnik zamierzający sprzedać udziały.

Jeżeli zbycie jest uzależnione od zgody spółki, zastosowanie ma art. 182 K.s.h., chyba że umowa spółki stanowi inaczej. Gdy zgody odmówiono, sąd rejestrowy może pozwolić na zbycie, jeżeli istnieją ważne powody. Spółka może wskazać innego nabywcę, a jeżeli strony nie osiągną porozumienia co do ceny lub terminu zapłaty, elementy te może ustalić sąd rejestrowy, w razie potrzeby po zasięgnięciu opinii biegłego.

Zobacz również: wycena udziałów w spółce z o.o. na przykładzie

Czy spółka musi wiedzieć o sprzedaży udziałów?

Jeżeli umowa spółki nie wymaga zgody na zbycie, umowę sprzedaży można co do zasady zawrzeć bez uprzedniej decyzji spółki. Nie oznacza to jednak, że po transakcji spółka może zostać pominięta.

Zgodnie z art. 187 K.s.h. przejście udziału, jego części albo ułamkowej części udziału jest skuteczne wobec spółki od chwili, gdy spółka otrzyma od jednego z zainteresowanych zawiadomienie o przejściu udziałów wraz z dowodem dokonania czynności. Najczęściej będzie nim umowa sprzedaży zawarta w wymaganej formie.

Po prawidłowym zawiadomieniu zarząd aktualizuje księgę udziałów. Po każdym wpisaniu zmiany zarząd składa również sądowi rejestrowemu nową listę wspólników podpisaną przez wszystkich członków zarządu, z danymi wymaganymi przez art. 188 K.s.h. Jest to obowiązek odrębny od tego, czy konkretny wspólnik podlega ujawnieniu jako wspólnik w rejestrze przedsiębiorców KRS.

Jeżeli umowa spółki wymaga zgody na sprzedaż, najpierw trzeba przeprowadzić właściwą procedurę. Samo późniejsze zawiadomienie spółki o zawartej umowie nie zastępuje wymaganej zgody ani innych warunków zbycia wynikających z umowy spółki.

Przeczytaj także: czy sprzedaż udziałów w spółce wymaga aktu notarialnego

Czy spółka ma obowiązek wycenić przedsiębiorstwo?

Nie ma ogólnego przepisu nakazującego spółce z o.o. sporządzenie rynkowej wyceny przedsiębiorstwa tylko dlatego, że jeden ze wspólników zamierza sprzedać swoje udziały. Sprzedaż udziałów jest transakcją między zbywcą a nabywcą, a cena jest co do zasady ustalana przez strony.

Inaczej może być wtedy, gdy obowiązek lub określony mechanizm wyceny wynika z umowy spółki, uchwały wspólników, odrębnego porozumienia albo szczególnej procedury, np. związanej z odmową zgody na zbycie i wskazaniem innego nabywcy. W takim przypadku trzeba analizować konkretne dokumenty spółki.

Wspólnik może zlecić prywatną wycenę udziałów oraz korzystać ze sprawozdań finansowych, danych o zadłużeniu, majątku, wynikach, kontraktach i ryzykach biznesowych. Jeżeli przysługuje mu indywidualne prawo kontroli, może korzystać z niego w granicach określonych przez K.s.h. i umowę spółki. Nie oznacza to jednak automatycznie obowiązku pokrycia kosztu profesjonalnej wyceny przez spółkę.

Wartość udziałów nie musi odpowiadać ich wartości nominalnej ani prostej części kapitału zakładowego. Znaczenie mogą mieć aktywa netto, zadłużenie, rentowność, perspektywy spółki, prawa własności intelektualnej, kluczowe kontrakty, spory, ryzyka podatkowe oraz zakres kontroli zapewnianej przez sprzedawany pakiet.

Pomocniczo można odwołać się do rozwiązań stosowanych w innych instytucjach K.s.h., np. do wartości aktywów netto przy umorzeniu przymusowym udziałów. Nie jest to jednak ustawowy wzór ceny, którą strony muszą zastosować przy zwykłej sprzedaży udziałów.

Sprzedaż udziałów zajętych przez komornika

Zajęcie udziałów w spółce z o.o. następuje w ramach egzekucji z innych praw majątkowych. Zgodnie z art. 910 Kodeksu postępowania cywilnego komornik zajmuje prawo i zawiadamia dłużnika, że nie wolno mu rozporządzać, obciążać ani realizować zajętego prawa, jak również pobierać świadczeń przysługujących z tego prawa.

W przypadku udziału wspólnika w spółce handlowej znaczenie ma także art. 911³ K.p.c. Komornik powiadamia o zajęciu spółkę oraz zgłasza ten fakt sądowi rejestrowemu. Spółka powinna więc uwzględniać zajęcie przy wykonywaniu obowiązków związanych z udziałami i świadczeniami należnymi wspólnikowi.

Zakazu rozporządzania zajętym prawem nie należy utożsamiać automatycznie z bezwzględną nieważnością każdej późniejszej umowy. W wyroku z 23 sierpnia 2012 r., sygn. akt I ACa 593/12, Sąd Apelacyjny w Łodzi przyjął, że rozporządzenie zajętym udziałem w spółce z o.o. nie jest nieważne tylko z tego powodu, że nastąpiło po zajęciu. Skutki zajęcia nadal jednak chronią wierzyciela, a nabywca musi znosić ograniczenia odnoszące się do uprawnień objętych egzekucją.

Oznacza to, że dokonana transakcja nie może służyć wyprowadzeniu udziałów spod egzekucji. Wierzyciel zachowuje ochronę wynikającą z zajęcia, a egzekucja może być kontynuowana mimo rozporządzenia udziałami. Ocena konkretnej umowy wymaga jednocześnie sprawdzenia, czy spełniono wymogi K.s.h. oraz ograniczenia wynikające z umowy spółki.

Powiązany temat omawia artykuł: sprzedaż udziałów w spółce za symboliczną cenę.

Skutki dla nabywcy zajętych udziałów

Nabywca zajętych udziałów powinien liczyć się z tym, że nie będzie mógł swobodnie korzystać z tych uprawnień majątkowych, które na skutek zajęcia służą zaspokojeniu wierzyciela. Dotyczy to w szczególności świadczeń pieniężnych związanych z zajętym prawem.

Przed zawarciem umowy nabywca powinien ustalić, czy udziały są objęte egzekucją, sprawdzić dokumenty spółki i treść umowy spółki oraz zapoznać się z dokumentacją dotyczącą zajęcia. Sama cena atrakcyjna dla kupującego nie eliminuje ryzyka wynikającego z wcześniejszego zajęcia.

Orzecznictwo dopuszcza możliwość traktowania nabywcy jako wspólnika do czasu egzekucyjnej sprzedaży udziału, jeżeli skutecznie doszło do przeniesienia udziałów i spółka została prawidłowo zawiadomiona. Nie oznacza to jednak wygaśnięcia skutków zajęcia ani przejęcia przez nabywcę uprawnień, które na skutek zajęcia mogą być wykonywane w interesie wierzyciela.

Co powinien zrobić zarząd spółki?

Zarząd nie powinien automatycznie przyjmować, że pismo wspólnika o zamiarze sprzedaży udziałów powoduje obowiązek zlecenia wyceny przedsiębiorstwa. Powinien najpierw sprawdzić umowę spółki, ustalić, czy sprzedaż wymaga zgody albo przeprowadzenia innej procedury, i działać w granicach swoich kompetencji.

Jeżeli udziały są zajęte, zarząd musi uwzględnić zawiadomienie komornika i obowiązki wynikające z egzekucji. Nie powinien wypłacać dłużnikowi świadczeń objętych zajęciem ani traktować późniejszej sprzedaży jako zdarzenia, które samo przez się usuwa skutki egzekucji.

Po otrzymaniu zawiadomienia o zbyciu wraz z dokumentami zarząd powinien ustalić, czy przedstawiona czynność doprowadziła do przejścia udziałów zgodnie z prawem korporacyjnym i jakie skutki ma wcześniejsze zajęcie. Dopiero na tej podstawie można prawidłowo wykonać obowiązki dotyczące księgi udziałów, listy wspólników i zgłoszeń rejestrowych.

Co trzeba zrobić po skutecznej sprzedaży udziałów?

Jeżeli transakcja rzeczywiście doprowadziła do przejścia udziałów, dalsze czynności nie kończą się na podpisaniu umowy. Typowa kolejność wygląda następująco:

1. zawiadomienie spółki o przejściu udziałów wraz z dowodem dokonania czynności,
2. aktualizacja księgi udziałów i sporządzenie nowej listy wspólników,
3. aktualizacja danych w KRS, jeżeli zmieniły się dane podlegające wpisowi,
4. aktualizacja CRBR, jeżeli zmienił się beneficjent rzeczywisty albo inne zgłoszone dane,
5. ustalenie i rozliczenie PCC przez kupującego, jeżeli podatek jest należny.

Księga udziałów, lista wspólników i KRS

Zarząd ma obowiązek prowadzenia księgi udziałów i wpisywania do niej zmian dotyczących wspólników i należących do nich udziałów. Po każdym wpisaniu zmiany składa sądowi rejestrowemu nową listę wspólników podpisaną przez wszystkich członków zarządu, z informacjami wymaganymi przez art. 188 K.s.h.

Nie każdy wspólnik spółki z o.o. jest natomiast ujawniany jako wspólnik w rejestrze przedsiębiorców KRS. Zgodnie z art. 38 pkt 8 lit. c ustawy o Krajowym Rejestrze Sądowym ujawnia się wspólników posiadających samodzielnie lub łącznie z innymi co najmniej 10% kapitału zakładowego oraz dane dotyczące ich udziałów. Jeżeli sprzedaż powoduje zmianę danych podlegających wpisowi, trzeba dokonać odpowiedniego zgłoszenia. Przy sprzedaży pakietu 50% kapitału zmiana będzie zatem z reguły istotna także z punktu widzenia danych ujawnianych w KRS.

Aktualizacja CRBR

Sprzedaż udziałów może zmienić dane zgłoszone do Centralnego Rejestru Beneficjentów Rzeczywistych. Jeżeli w wyniku transakcji zmienia się beneficjent rzeczywisty albo inne informacje podlegające zgłoszeniu, spółka powinna zaktualizować CRBR w terminie 14 dni. W przypadku zmiany, której skuteczność nie wymaga konstytutywnego wpisu do KRS, termin liczy się od dnia dokonania zmiany, a nie od późniejszego ujawnienia jej w KRS.

Do biegu tego 14-dniowego terminu nie wlicza się sobót i dni ustawowo wolnych od pracy. Nabycie lub zbycie pakietu 50% udziałów zwykle ma znaczenie dla ustalenia beneficjenta rzeczywistego, ale o obowiązku aktualizacji trzeba rozstrzygać na podstawie rzeczywistej struktury własności, praw głosu, kontroli pośredniej i innych uprawnień. Ustawa AML posługuje się m.in. progiem przekraczającym 25% udziałów lub głosów, ale nie jest to jedyne kryterium kontroli.

PCC po stronie kupującego

Sprzedaż udziałów w spółce z o.o. jest sprzedażą prawa majątkowego i co do zasady podlega podatkowi od czynności cywilnoprawnych według stawki 1%. Podatnikiem przy umowie sprzedaży jest kupujący. Jeżeli PCC jest należny, kupujący zasadniczo składa deklarację PCC-3, oblicza podatek i wpłaca go w terminie 14 dni od dnia powstania obowiązku podatkowego.

Nie oznacza to, że PCC występuje przy każdej sprzedaży udziałów bez wyjątku. Trzeba sprawdzić ustawowe wyłączenia i zwolnienia, w tym zasady dotyczące relacji między PCC i VAT. Szczególnej ostrożności wymaga sytuacja, w której czynność jest zwolniona z VAT, ponieważ ustawa o PCC przewiduje odrębne rozwiązanie właśnie dla sprzedaży udziałów i akcji w spółkach handlowych. Kwalifikację podatkową należy więc ustalić dla konkretnej transakcji.

FAQ

Czy wspólnik może żądać od spółki wyceny udziałów przed sprzedażą?

Może wystąpić z takim żądaniem, ale co do zasady spółka nie ma ustawowego obowiązku finansowania prywatnej wyceny potrzebnej wspólnikowi do sprzedaży udziałów. Obowiązek może wynikać z umowy spółki, uchwały, porozumienia albo szczególnej procedury.

Czy sprzedaż udziałów w spółce z o.o. wymaga notariusza?

W typowej transakcji wymagana jest forma pisemna z podpisami notarialnie poświadczonymi. Nie oznacza to konieczności zawierania całej umowy w formie aktu notarialnego. Dla spółki, której umowę zawarto przy wykorzystaniu wzorca, art. 180 § 2 K.s.h. przewiduje także możliwość zbycia udziałów przy wykorzystaniu odpowiedniego wzorca w systemie teleinformatycznym.

Czy zajęte przez komornika udziały można sprzedać?

Dłużnik po zajęciu otrzymuje zakaz rozporządzania zajętym prawem, dlatego sprzedaż jest obciążona poważnymi skutkami egzekucyjnymi. W orzecznictwie przyjęto jednak, że samo rozporządzenie zajętym udziałem nie musi być bezwzględnie nieważne. Nie pozbawia ono wierzyciela ochrony wynikającej z zajęcia i nie zatrzymuje egzekucji z tego prawa.

Kto płaci PCC od sprzedaży udziałów?

Jeżeli sprzedaż udziałów podlega PCC, podatnikiem jest zasadniczo kupujący. Stawka dla sprzedaży tego rodzaju prawa majątkowego wynosi 1%, a standardowy termin na złożenie deklaracji PCC-3 i zapłatę podatku wynosi 14 dni od powstania obowiązku podatkowego. Przed rozliczeniem trzeba jednak sprawdzić, czy w konkretnej transakcji nie znajduje zastosowania ustawowe wyłączenie albo zwolnienie.

Czy po sprzedaży udziałów trzeba aktualizować CRBR?

Tak, jeżeli sprzedaż powoduje zmianę beneficjenta rzeczywistego albo innych danych zgłoszonych do CRBR. Aktualizacji dokonuje się zasadniczo w terminie 14 dni od właściwego zdarzenia określonego w ustawie AML, a przy zmianach niewymagających konstytutywnego wpisu do KRS — od dnia dokonania zmiany. Do tego terminu nie wlicza się sobót ani dni ustawowo wolnych od pracy.

Czy cena sprzedaży udziałów musi odpowiadać wartości bilansowej?

Nie. Wartość bilansowa może być jednym z punktów odniesienia, ale strony zwykle negocjują cenę na podstawie szerszej sytuacji spółki. Znaczenie mogą mieć zyski, zadłużenie, aktywa, ryzyka, perspektywy biznesowe oraz zakres kontroli wynikający z nabywanego pakietu. Odrębnie trzeba pamiętać, że dla celów PCC ustawa posługuje się zasadami ustalania wartości rynkowej prawa majątkowego.