Sprzedaż zajętych udziałów w spółce z o.o.

Zbycie udziałów w spółce z o.o.

Zgodnie z art. 180 Kodeksu spółek handlowych zbycie udziału, jego części albo ułamkowej części udziału oraz zastawienie udziału wymaga co do zasady formy pisemnej z podpisami notarialnie poświadczonymi. W praktyce oznacza to, że zwykła umowa podpisana bez udziału notariusza nie wystarczy do skutecznego przeniesienia udziałów w typowej spółce z o.o.

Udziały w spółce z o.o. są zbywalne, ale umowa spółki może ograniczać możliwość ich sprzedaży. Najczęściej spotykane są postanowienia wymagające zgody spółki, przyznające pozostałym wspólnikom prawo pierwszeństwa lub prawo pierwokupu, a także procedury ustalania ceny albo wskazywania nabywcy.

Nie można jednak przyjąć, że wspólnik zawsze może sprzedać udziały całkowicie swobodnie. Pierwszym krokiem powinna być analiza umowy spółki, ponieważ to ona często rozstrzyga, czy potrzebna jest zgoda zarządu, zgromadzenia wspólników albo spełnienie dodatkowych warunków formalnych.

Jeżeli umowa spółki nie wprowadza szczególnych ograniczeń, sprzedaż następuje według zasad ustawowych. Jeżeli natomiast sprzedaż uzależniono od zgody spółki, zastosowanie ma art. 182 K.s.h., chyba że umowa spółki inaczej reguluje tę procedurę.

W razie odmowy zgody wspólnik może wystąpić do sądu rejestrowego o zezwolenie na zbycie udziałów, jeżeli istnieją ważne powody. Spółka może wtedy przedstawić innego nabywcę, a gdy strony nie porozumieją się co do ceny lub terminu zapłaty, sąd rejestrowy może ustalić te elementy, w razie potrzeby po zasięgnięciu opinii biegłego.

Zobacz również: wycena udziałów w spółce z o.o. na przykładzie

Czy spółka musi wiedzieć o sprzedaży udziałów?

Jeżeli umowa spółki nie wymaga zgody na zbycie, sama sprzedaż udziałów może zostać zawarta bez uprzedniej decyzji spółki. Nie oznacza to jednak, że spółka pozostaje poza całą procedurą.

Zgodnie z art. 187 K.s.h. przejście udziału, jego części albo ułamkowej części udziału jest skuteczne wobec spółki dopiero od chwili, gdy spółka otrzyma od jednego z zainteresowanych zawiadomienie o tym fakcie wraz z dowodem dokonania czynności. W praktyce takim dowodem jest najczęściej umowa sprzedaży udziałów w wymaganej formie.

Po otrzymaniu zawiadomienia zarząd powinien zaktualizować księgę udziałów. Jeżeli zmiana dotyczy wspólnika ujawnianego w KRS, zarząd powinien także złożyć odpowiednie dokumenty do sądu rejestrowego. Przy wspólniku mającym 50% udziałów obowiązek aktualizacji danych rejestrowych może mieć znaczenie praktyczne, ponieważ jest to istotna zmiana struktury właścicielskiej. W podobnych sprawach spółkowych warto też uwzględnić zagadnienie: spółka z o.o. bez działalności i zaległe sprawozdania.

Jeżeli umowa spółki wymaga zgody spółki, należy stosować procedurę z umowy, a dopiero w braku odmiennych postanowień procedurę ustawową z art. 182 K.s.h. Wniosek o zgodę warto przygotować precyzyjnie, wskazując co najmniej zakres zbywanych udziałów i planowany sposób transakcji. Jeżeli umowa spółki wymaga podania nabywcy albo ceny, te dane również powinny zostać przedstawione.

Przeczytaj także: czy sprzedaż udziałów w spółce wymaga aktu notarialnego

Czy spółka ma obowiązek wycenić przedsiębiorstwo?

Nie ma przepisu, który nakazywałby spółce z o.o. sporządzenie rynkowej wyceny przedsiębiorstwa wyłącznie dlatego, że jeden ze wspólników zamierza sprzedać swoje udziały. Sprzedaż udziałów jest transakcją między zbywcą a nabywcą, a cena jest co do zasady ustalana przez strony.

Inaczej może być wtedy, gdy obowiązek wyceny wynika z umowy spółki, uchwały wspólników, porozumienia między wspólnikami albo szczególnej procedury, na przykład przy odmowie zgody na zbycie i wskazaniu innego nabywcy. Wtedy konkretne zasady trzeba oceniać na podstawie dokumentów spółki i przebiegu sprawy.

Wspólnik może oczywiście sam zlecić prywatną wycenę udziałów, korzystać ze sprawozdań finansowych, bilansu, danych o zadłużeniu, wartości majątku, perspektyw zysków, kontraktów i ryzyk biznesowych. Jeżeli wspólnik wykonuje indywidualne prawo kontroli, może żądać określonych informacji i dokumentów w granicach przewidzianych przez K.s.h. oraz umowę spółki. Nie jest to jednak automatycznie równoznaczne z obowiązkiem finansowania przez spółkę profesjonalnej wyceny na potrzeby prywatnej sprzedaży udziałów.

Wycena oparta wyłącznie na kapitale zakładowym zwykle nie oddaje realnej wartości udziałów. Znaczenie mogą mieć aktywa netto, zadłużenie, rentowność, pozycja rynkowa, prawa własności intelektualnej, umowy z kluczowymi kontrahentami, spory sądowe, ryzyka podatkowe oraz to, czy sprzedawany pakiet daje kontrolę nad spółką.

Pomocniczo można porównać sytuację do zasad ustalania wynagrodzenia przy umorzeniu przymusowym udziałów. Zgodnie z art. 199 § 2 K.s.h. wynagrodzenie za udział umarzany przymusowo nie może być niższe od wartości aktywów netto przypadających na udział, wykazanych w sprawozdaniu finansowym za ostatni rok obrotowy i pomniejszonych o kwotę przeznaczoną do podziału między wspólników. Nie jest to jednak ustawowy wzór ceny sprzedaży udziałów między wspólnikiem a osobą trzecią.

Sprzedaż udziałów zajętych przez komornika

Zajęcie udziałów w spółce z o.o. następuje w ramach egzekucji z praw majątkowych. Zgodnie z art. 910 Kodeksu postępowania cywilnego komornik dokonuje zajęcia prawa i zawiadamia dłużnika, że nie wolno mu rozporządzać, obciążać ani realizować zajętego prawa. Komornik zawiadamia także podmiot, który jest związany z zajętym prawem, w tym w praktyce spółkę.

W przypadku udziałów w spółce handlowej znaczenie ma również art. 911³ K.p.c. Komornik zawiadamia o zajęciu spółkę oraz zgłasza ten fakt sądowi rejestrowemu. Dzięki temu informacja o zajęciu może mieć znaczenie nie tylko między dłużnikiem i wierzycielem, ale także dla spółki, potencjalnego nabywcy i sądu rejestrowego.

Najbezpieczniejsze praktycznie stanowisko jest takie, że zajęcie udziałów nie powinno być lekceważone. Dłużnik otrzymuje zakaz rozporządzania zajętym prawem, a nabywca, który kupuje zajęte udziały, wchodzi w sytuację obciążoną skutkami egzekucji.

W orzecznictwie wskazano jednak, że rozporządzenie zajętym udziałem w spółce z o.o. nie musi być bezwzględnie nieważne. Sąd Apelacyjny w Łodzi w wyroku z 23 sierpnia 2012 r., sygn. akt I ACa 593/12, przyjął, że rozporządzenie udziałem zajętym w toku egzekucji jest dotknięte sankcją bezskuteczności wobec wierzyciela, a nie nieważności wobec wszystkich.

Oznacza to, że sama umowa sprzedaży może wywołać skutki między stronami, ale nie pozbawia wierzyciela ochrony wynikającej z zajęcia. Wierzyciel nadal może prowadzić egzekucję z zajętych udziałów, a nabywca musi liczyć się z tym, że korzyści majątkowe związane z udziałami mogą podlegać egzekucji.

Powiązany temat omawia artykuł: sprzedaż udziałów w spółce za symboliczną cenę.

Skutki dla nabywcy zajętych udziałów

Nabywca zajętych udziałów powinien liczyć się z tym, że nie będzie mógł swobodnie korzystać z tych uprawnień majątkowych, które na skutek zajęcia służą ochronie wierzyciela. Dotyczy to w szczególności świadczeń pieniężnych związanych z udziałami, takich jak wypłaty podlegające zajęciu.

Jeżeli nabywca wiedział o zajęciu i mimo to zdecydował się na transakcję, trudno mu później powoływać się na zaskoczenie skutkami egzekucji. Dlatego przed zawarciem umowy trzeba sprawdzić dokumenty rejestrowe, zawiadomienia komornicze, księgę udziałów, dokumenty spółki oraz treść umowy spółki.

Spółka, która otrzymuje zawiadomienie o sprzedaży zajętych udziałów, powinna działać ostrożnie. Z jednej strony musi respektować skutki zajęcia i zawiadomienia komornika, a z drugiej strony powinna ocenić, czy przedstawiono skuteczny dowód przejścia udziałów i czy nie zachodzą przeszkody wynikające z umowy spółki.

Do momentu egzekucyjnej sprzedaży udziałów nabywca może być traktowany jako wspólnik, jeżeli spółka została prawidłowo zawiadomiona o przejściu udziałów, a wymogi korporacyjne zostały spełnione. Nie znosi to jednak skutków zajęcia wobec wierzyciela.

Co powinien zrobić zarząd spółki?

Zarząd nie powinien automatycznie przyjmować, że samo pismo wspólnika o zamiarze sprzedaży udziałów rodzi obowiązek wyceny przedsiębiorstwa. W pierwszej kolejności zarząd powinien sprawdzić umowę spółki, ustalić, czy sprzedaż wymaga zgody, i odpowiedzieć wspólnikowi w granicach swoich kompetencji.

Jeżeli udziały są zajęte przez komornika, zarząd powinien uwzględnić zawiadomienie o zajęciu, współpracować z komornikiem w zakresie wymaganym przez przepisy i nie wypłacać dłużnikowi świadczeń objętych zajęciem. W razie otrzymania umowy sprzedaży zajętych udziałów zarząd powinien rozważyć skutki wpisu nabywcy do księgi udziałów oraz ewentualne obowiązki rejestrowe.

W praktyce przy udziałach objętych egzekucją warto zadbać o pisemną ścieżkę postępowania: wniosek wspólnika, uchwałę albo decyzję właściwego organu, zawiadomienie komornika, analizę umowy spółki i dokumenty potwierdzające przejście udziałów. Pozwala to ograniczyć ryzyko odpowiedzialności zarządu i sporów między wspólnikami.

FAQ

Czy wspólnik może żądać od spółki wyceny udziałów przed sprzedażą?

Może o to wystąpić, ale co do zasady spółka nie ma ustawowego obowiązku finansowania takiej wyceny. Obowiązek może wynikać z umowy spółki, uchwały, porozumienia wspólników albo szczególnej procedury, na przykład przy sporze o zgodę na zbycie.

Czy sprzedaż udziałów w spółce z o.o. wymaga notariusza?

W typowej sytuacji wymagana jest forma pisemna z podpisami notarialnie poświadczonymi. Notariusz nie musi sporządzać całej umowy w formie aktu notarialnego, ale powinien poświadczyć podpisy stron pod umową.

Czy zajęte przez komornika udziały można sprzedać?

Sprzedaż jest prawnie ryzykowna, ale nie zawsze będzie bezwzględnie nieważna. W orzecznictwie przyjmuje się, że rozporządzenie zajętym udziałem może być bezskuteczne wobec wierzyciela egzekwującego, który nadal korzysta z ochrony wynikającej z zajęcia.

Czy nabywca zajętych udziałów może zostać wpisany do księgi udziałów?

Może to być możliwe, jeżeli doszło do skutecznego przejścia udziałów i spółka została prawidłowo zawiadomiona wraz z dowodem transakcji. Wpis nie usuwa jednak skutków zajęcia wobec wierzyciela i nie powinien prowadzić do naruszenia obowiązków spółki wobec komornika.

Czy cena sprzedaży udziałów musi odpowiadać wartości bilansowej?

Nie. Wartość bilansowa może być punktem odniesienia, ale cena sprzedaży jest zwykle wynikiem negocjacji. Znaczenie mają także zyski, ryzyka, zadłużenie, pozycja rynkowa spółki i to, czy sprzedawany pakiet daje wpływ na decyzje w spółce.

Podsumowanie

Spółka z o.o. nie ma automatycznego obowiązku wykonania rynkowej wyceny przedsiębiorstwa na potrzeby prywatnej sprzedaży udziałów przez wspólnika. Wspólnik powinien sam ustalić cenę z nabywcą, ewentualnie korzystając z prywatnej wyceny, danych finansowych i dokumentów spółki dostępnych w granicach przysługujących mu uprawnień.

Sprzedaż udziałów wymaga zachowania właściwej formy i sprawdzenia ograniczeń w umowie spółki. Jeżeli udziały są zajęte przez komornika, transakcja wymaga szczególnej ostrożności. Może wywołać skutki między stronami, ale nie powinna naruszać ochrony wierzyciela wynikającej z zajęcia.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296
3. Ustawa z dnia 15 września 2000 r. - Kodeks spółek handlowych - Dz.U. 2000 nr 94 poz. 1037
4. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 29 sierpnia 2013 r., sygn. akt I CSK 713/2012
5. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 23 sierpnia 2012 r., sygn. akt I ACa 593/12

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.