Ważność zakupu udziałów w spółce z o.o.

Czy umowa sprzedaży udziałów jest ważna?

Jeżeli strony podpisały umowę sprzedaży udziałów w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością, a podpisy zostały notarialnie poświadczone, to wymagana forma została co do zasady zachowana. Wynika to z art. 180 Kodeksu spółek handlowych, zgodnie z którym zbycie udziału, jego części albo ułamkowej części udziału wymaga formy pisemnej z podpisami notarialnie poświadczonymi. Szersze omówienie formy, podatków i dokumentów zawiera tekst o tym, jak wygląda sprzedaż udziałów w spółce z o.o..

W praktyce oznacza to, że notariusz potwierdza autentyczność podpisów złożonych na dokumencie. Nie sporządza jednak aktu notarialnego obejmującego całą treść umowy. Dlatego jeżeli sprzedający zabrał wszystkie egzemplarze umowy, kupujący może mieć poważny problem dowodowy, choć sama umowa mogła zostać skutecznie zawarta.

Inaczej należy ocenić sytuację, w której strony w ogóle nie zachowały wymaganej formy. Zgodnie z art. 73 § 2 Kodeksu cywilnego, jeżeli ustawa zastrzega dla czynności prawnej szczególną formę pod rygorem nieważności, czynność dokonana bez tej formy jest nieważna. Przy sprzedaży udziałów w spółce z o.o. zwykła umowa pisemna bez poświadczenia podpisów notarialnie nie wystarczy, chyba że zastosowanie ma odrębny, dopuszczalny tryb elektroniczny.

Warto też pamiętać o spółkach obsługiwanych w systemie teleinformatycznym, w szczególności w modelu S24. W określonych przypadkach zbycie udziałów może nastąpić przy użyciu wzorca udostępnionego w systemie, a oświadczenia stron opatruje się właściwym podpisem elektronicznym, podpisem zaufanym albo podpisem osobistym. Jeżeli jednak strony posłużyły się klasyczną umową papierową, trzeba dochować formy pisemnej z notarialnym poświadczeniem podpisów.

Zwrot pieniędzy przez sprzedającego a skuteczność umowy

To, że sprzedający następnego dnia odesłał cenę zapłaconą przelewem, nie oznacza jeszcze, że umowa automatycznie przestała istnieć. Jeżeli wcześniej doszło do skutecznego zawarcia umowy, jednostronne odesłanie pieniędzy przez sprzedającego nie cofa samego przeniesienia udziałów.

Znaczenie może mieć natomiast treść podpisanej umowy. Należy sprawdzić, czy przewidywała warunek, termin, prawo odstąpienia, zastrzeżenie zapłaty jako element skuteczności przeniesienia udziałów albo inne postanowienia pozwalające sprzedającemu wycofać się z transakcji. Bez treści umowy nie da się tego ocenić z pełną pewnością.

Jeżeli umowa była bezwarunkowa, cena została zapłacona, podpisy poświadczono notarialnie, a sprzedający po prostu zatrzymał dokument i zwrócił pieniądze, kupujący powinien gromadzić dowody: potwierdzenia przelewów, korespondencję, dane świadków, potwierdzenie wizyty u notariusza oraz wszelkie informacje dotyczące liczby podpisanych egzemplarzy.

Dlaczego brak egzemplarza umowy jest problemem?

Brak egzemplarza umowy nie musi oznaczać nieważności transakcji, ale utrudnia jej wykazanie. Kupujący potrzebuje dokumentu przede wszystkim po to, aby zawiadomić spółkę o przejściu udziałów i doprowadzić do ujawnienia zmiany w dokumentach spółki oraz, gdy jest to wymagane, w Krajowym Rejestrze Sądowym.

Zgodnie z zasadami Kodeksu spółek handlowych przejście udziału jest skuteczne wobec spółki dopiero od chwili, gdy spółka otrzyma zawiadomienie o przejściu udziału wraz z dowodem tej czynności. Takim dowodem najczęściej jest umowa sprzedaży udziałów z notarialnie poświadczonymi podpisami.

Jeżeli kupujący nie ma dokumentu, zarząd spółki może odmówić wpisania go do księgi udziałów albo sporządzenia nowej listy wspólników. Sąd rejestrowy również może żądać dokumentów wykazujących podstawę zmiany. Sama informacja o przelewie ceny zwykle nie wystarcza, bo przelew potwierdza zapłatę, ale nie zawsze potwierdza treść i skuteczność umowy.

Czy notariusz może wydać kopię umowy?

W typowej sytuacji notariusz poświadcza podpisy na dokumencie przedstawionym przez strony. Nie jest to akt notarialny, z którego sporządza się wypisy. Notariusz odnotowuje czynność w repertorium, ale nie musi dysponować pełną treścią umowy w sposób pozwalający na wydanie kupującemu jej kopii.

Kupujący może jednak skontaktować się z kancelarią notarialną i ustalić, jakie informacje o czynności są możliwe do potwierdzenia. Takie potwierdzenie nie zastąpi umowy sprzedaży udziałów, ale może być pomocne jako jeden z dowodów w ewentualnym sporze.

Jakie działania powinien podjąć kupujący?

W pierwszej kolejności należy pisemnie wezwać sprzedającego do wydania egzemplarza umowy albo kopii dokumentu oraz do współdziałania przy zawiadomieniu spółki. Wezwanie najlepiej wysłać w sposób pozwalający wykazać doręczenie, na przykład listem poleconym lub przez profesjonalnego pełnomocnika.

Następnie warto zawiadomić zarząd spółki o zawarciu umowy i przedstawić posiadane dowody. Jeżeli kupujący nie ma egzemplarza umowy, powinien wskazać, dlaczego nie może go przedłożyć, oraz załączyć potwierdzenie przelewu, korespondencję, dane notariusza i ewentualne inne dowody. Spółka może jednak uznać, że to za mało do zmiany wpisu w księdze udziałów.

Jeżeli sprzedający nadal zaprzecza zawarciu umowy albo odmawia wydania dokumentu, w grę wchodzi postępowanie sądowe. Najczęściej rozważa się powództwo o ustalenie na podstawie art. 189 Kodeksu postępowania cywilnego, że umowa sprzedaży udziałów została zawarta i wywołała określone skutki. W zależności od treści dokumentów i zachowania stron możliwe mogą być także inne roszczenia, na przykład o wydanie dokumentu lub o złożenie określonego oświadczenia woli.

Powództwo o ustalenie zawarcia umowy

Powództwo o ustalenie wymaga wykazania interesu prawnego. W opisanej sytuacji interes ten może polegać na tym, że kupujący bez orzeczenia sądu nie jest w stanie skutecznie wykazać wobec spółki i sądu rejestrowego, że nabył udziały.

Znaczenie ma uchwała Sądu Najwyższego z dnia 6 czerwca 2012 r., sygn. akt III CZP 22/12. Sąd Najwyższy wskazał, że w postępowaniu o wpis w rejestrze przedsiębiorców danych wspólników spółki z ograniczoną odpowiedzialnością sąd rejestrowy może żądać przedstawienia umowy, na podstawie której nastąpiło przeniesienie udziałów. Jednocześnie dowodem zmiany składu wspólników nie musi być wyłącznie sama umowa; może nim być także odpowiednie orzeczenie sądu.

W praktyce orzeczenie ustalające zawarcie umowy może umożliwić kupującemu dalsze działania wobec spółki, w tym domaganie się wpisu do księgi udziałów i aktualizacji listy wspólników. Skuteczność takiego rozwiązania zależy jednak od treści żądania pozwu, dowodów oraz tego, czy umowa rzeczywiście została zawarta w wymaganej formie.

Znaczenie wpisów w spółce i KRS

Po zawarciu umowy sprzedaży udziałów należy zadbać o formalności w samej spółce. Zarząd prowadzi księgę udziałów i sporządza listę wspólników. Jeżeli zmiana dotyczy wspólników ujawnianych w KRS, konieczne może być złożenie odpowiednich dokumentów do sądu rejestrowego.

Wpis w KRS nie jest co do zasady warunkiem ważności samej umowy sprzedaży udziałów, ale ma znaczenie informacyjne, organizacyjne i dowodowe. Brak aktualizacji dokumentów spółki może utrudniać wykonywanie praw wspólnika, w tym udział w zgromadzeniach wspólników, wykonywanie prawa głosu czy pobieranie dywidendy.

Dlatego kupujący powinien działać równolegle na dwóch płaszczyznach: zabezpieczyć dowody przeciwko sprzedającemu oraz doprowadzić do tego, aby spółka otrzymała możliwie pełną dokumentację potwierdzającą przejście udziałów.

FAQ

Czy sprzedaż udziałów jest ważna, jeśli sprzedający zwrócił pieniądze?

Może być ważna, jeżeli wcześniej doszło do skutecznego zawarcia umowy w wymaganej formie. Zwrot ceny nie unieważnia automatycznie umowy. Trzeba jednak sprawdzić treść umowy, bo mogła przewidywać warunki, prawo odstąpienia albo inne postanowienia wpływające na skuteczność transakcji.

Czy notarialne poświadczenie podpisu wystarcza do sprzedaży udziałów?

Przy klasycznej umowie papierowej tak, o ile umowa została sporządzona na piśmie, a podpisy stron zostały notarialnie poświadczone. Nie jest to jednak akt notarialny, dlatego kupujący powinien od razu zadbać o własny egzemplarz dokumentu.

Czy notariusz wyda kupującemu kopię umowy?

Zwykle nie, jeżeli notariusz jedynie poświadczał podpisy na dokumencie i nie sporządzał aktu notarialnego. Może natomiast istnieć możliwość uzyskania informacji o dokonanej czynności notarialnej, co może pomóc dowodowo.

Od kiedy nabycie udziałów jest skuteczne wobec spółki?

Wobec spółki przejście udziałów jest skuteczne od chwili, gdy spółka otrzyma zawiadomienie o przejściu udziałów wraz z dowodem tej czynności. Najczęściej takim dowodem jest umowa sprzedaży udziałów z notarialnie poświadczonymi podpisami.

Co zrobić, gdy sprzedający nie wydaje egzemplarza umowy?

Należy wezwać sprzedającego do wydania dokumentu, zabezpieczyć dowody i zawiadomić spółkę o transakcji. Jeżeli to nie wystarczy, można rozważyć powództwo o ustalenie zawarcia umowy albo inne roszczenia dobrane do konkretnego stanu faktycznego.

Podsumowanie

Umowa sprzedaży udziałów w spółce z o.o. jest co do zasady ważna, jeżeli zachowano wymaganą formę, czyli formę pisemną z podpisami notarialnie poświadczonymi, albo właściwy tryb elektroniczny przewidziany dla danej spółki. Jeżeli podpisy zostały poświadczone notarialnie, a strony podpisały umowę, późniejszy zwrot ceny przez sprzedającego nie przekreśla automatycznie skutków umowy.

Największym problemem kupującego, który nie otrzymał egzemplarza umowy, jest udowodnienie zawarcia transakcji i wykazanie przejścia udziałów wobec spółki. W takiej sytuacji trzeba szybko zabezpieczyć dowody, podjąć działania wobec sprzedającego i spółki, a w razie potrzeby wystąpić do sądu o ustalenie zawarcia umowy.