Śmierć wspólnika i jedynego członka zarządu sp. z o.o.

Dlaczego śmierć jedynego członka zarządu blokuje spółkę?

W spółce z o.o. zarząd prowadzi sprawy spółki i reprezentuje ją na zewnątrz. Jeżeli zarząd był jednoosobowy, a jedyny członek zarządu zmarł, spółka traci organ, który może podpisywać umowy, składać oświadczenia, reprezentować spółkę przed urzędami i zasadniczo zwoływać zgromadzenie wspólników.

Zgodnie z art. 202 § 4 Kodeksu spółek handlowych mandat członka zarządu wygasa wskutek śmierci, rezygnacji albo odwołania ze składu zarządu. Nie jest potrzebna dodatkowa uchwała ani wpis w KRS, aby mandat wygasł. Wpis w rejestrze ma znaczenie porządkujące, ale nie wskrzesza mandatu osoby zmarłej.

Nowego członka zarządu powołuje się co do zasady uchwałą wspólników, chyba że umowa spółki przewiduje inny mechanizm, na przykład uprawnienie osobiste określonego wspólnika albo kompetencję rady nadzorczej. Dlatego pierwszym krokiem powinno być sprawdzenie aktualnej umowy spółki.

Czy wspólnik z 70% udziałów może sam powołać zarząd?

Samo posiadanie większości udziałów nie oznacza prawa do samodzielnego powołania zarządu poza zgromadzeniem wspólników. Większość głosów pozwala przegłosować uchwałę, ale dopiero na prawidłowo zwołanym zgromadzeniu albo w trybie dopuszczonym przez Kodeks spółek handlowych i umowę spółki.

Zasadą jest, że zgromadzenie wspólników zwołuje zarząd. Jeżeli zarządu nie ma, trzeba sprawdzić, czy w spółce działa rada nadzorcza lub komisja rewizyjna albo czy umowa spółki przyznaje określonym osobom prawo zwołania zgromadzenia. Jeżeli nie ma takiej podstawy, jednostronne zawiadomienie wysłane przez większościowego wspólnika może okazać się niewystarczające.

Istnieje wyjątek z art. 240 Kodeksu spółek handlowych. Uchwały można podjąć mimo braku formalnego zwołania zgromadzenia, jeżeli cały kapitał zakładowy jest reprezentowany, a nikt z obecnych nie zgłosi sprzeciwu dotyczącego odbycia zgromadzenia albo wniesienia określonych spraw do porządku obrad. W opisanej sytuacji problem polega na tym, że udziały zmarłego wspólnika nie są skutecznie reprezentowane, dopóki nie wiadomo, kto wykonuje prawa z tych udziałów.

Znaczenie spadkobierców zmarłego wspólnika

Udziały w spółce z o.o. wchodzą co do zasady do spadku, chyba że umowa spółki przewiduje szczególne ograniczenia albo wyłączenia dotyczące wstąpienia spadkobierców do spółki. Takie postanowienia trzeba sprawdzić w umowie spółki, ponieważ mogą przewidywać na przykład spłatę spadkobierców zamiast wykonywania przez nich praw udziałowych.

Jeżeli spadkobierca jest znany i dysponuje postanowieniem sądu o stwierdzeniu nabycia spadku albo notarialnym aktem poświadczenia dziedziczenia, może wykazywać swoje prawa wobec spółki. Jeżeli spadkobierców jest kilku, prawa z udziałów powinny być wykonywane przez wspólnego przedstawiciela. Bez ustalenia tej osoby albo bez dokumentu potwierdzającego dziedziczenie spółka może mieć praktyczny problem z ustaleniem, kto ma wykonywać głosy przypadające na udziały po zmarłym wspólniku.

Jeżeli siostra zmarłego wspólnika chce odrzucić spadek, istotny jest termin z prawa spadkowego. Oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu spadku składa się w terminie 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swego powołania. Brak oświadczenia w tym terminie oznacza obecnie co do zasady przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Jeżeli siostra skutecznie odrzuci spadek, sąd będzie ustalał dalszych spadkobierców, a w ostateczności spadek może przypaść gminie albo Skarbowi Państwa.

Wniosek o stwierdzenie nabycia spadku po wspólniku

Jednym z rozwiązań jest złożenie wniosku o stwierdzenie nabycia spadku po zmarłym wspólniku. Zgodnie z art. 1025 § 1 Kodeksu cywilnego sąd na wniosek osoby mającej w tym interes stwierdza nabycie spadku przez spadkobiercę. Pozostały wspólnik może wykazywać interes w takim wniosku, jeżeli brak ustalenia spadkobiercy blokuje wykonywanie praw udziałowych i uniemożliwia spółce powołanie zarządu.

Wniosek składa się zasadniczo do sądu spadku, czyli sądu właściwego dla ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy. We wniosku trzeba wskazać znanych potencjalnych spadkobierców, dołączyć odpis aktu zgonu i, w miarę możliwości, akty stanu cywilnego potwierdzające pokrewieństwo. Jeżeli spadkobiercy odrzucają spadek, postępowanie może potrwać dłużej, bo sąd będzie badał dalszy krąg osób powołanych do dziedziczenia.

Po ustaleniu spadkobiercy albo spadkobierców możliwe staje się reprezentowanie całego kapitału zakładowego, o ile osoby te wezmą udział w zgromadzeniu albo prawidłowo ustanowią przedstawiciela. Wtedy można podjąć uchwałę o powołaniu nowego zarządu i zgłosić zmianę do KRS.

Kurator dla spółki bez zarządu

Drugim, często bardziej bezpośrednim rozwiązaniem jest wniosek o ustanowienie kuratora dla osoby prawnej, która nie może prowadzić swoich spraw z powodu braku organu. Podstawą jest art. 42 Kodeksu cywilnego. Kurator ma działać w granicach określonych przez sąd i dążyć do niezwłocznego powołania organu osoby prawnej, a gdy okaże się to niemożliwe, do jej likwidacji.

W praktyce we wniosku warto precyzyjnie opisać, że spółka nie ma zarządu, jedyny członek zarządu zmarł, a zwołanie zgromadzenia wspólników jest zablokowane z powodu nieustalonego statusu udziałów po zmarłym wspólniku. Można wnosić, aby kurator był upoważniony do czynności potrzebnych do zwołania zgromadzenia wspólników z porządkiem obrad obejmującym powołanie zarządu.

Ustanowienie kuratora nie zastępuje uchwały wspólników o powołaniu zarządu, chyba że z konkretnego postanowienia sądu wynika inny zakres działania. Kurator ma przede wszystkim odblokować sytuację organizacyjną spółki i umożliwić powołanie organu w sposób zgodny z prawem.

Ryzyko zwołania zgromadzenia bez podstawy

W opisanej sytuacji kuszące może być szybkie zwołanie zgromadzenia przez wspólnika większościowego i podjęcie uchwały o powołaniu zarządu. Takie działanie jest ryzykowne. Jeżeli zgromadzenie nie zostało zwołane przez uprawniony organ lub osobę, uchwała może zostać zakwestionowana, a sąd rejestrowy może odmówić wpisu nowego zarządu do KRS.

Bezpieczniej jest działać w oparciu o jeden z formalnych trybów: postanowienia umowy spółki, pełną reprezentację kapitału zakładowego, ustalenie spadkobierców albo ustanowienie kuratora. Wybór zależy od dokumentów spółki, sytuacji spadkowej i tego, czy istnieją inne organy albo osoby uprawnione do zwołania zgromadzenia.

FAQ

Czy śmierć prezesa automatycznie kończy jego mandat?

Tak. Mandat członka zarządu wygasa z chwilą śmierci. Wpis w KRS nie decyduje o wygaśnięciu mandatu, choć po powołaniu nowego zarządu należy zgłosić aktualne dane do rejestru.

Czy 70% udziałów wystarczy do powołania zarządu?

Nie zawsze. Większość udziałów może wystarczyć do przegłosowania uchwały, ale zgromadzenie musi być prawidłowo zwołane albo musi być reprezentowany cały kapitał zakładowy w trybie art. 240 Kodeksu spółek handlowych.

Co zrobić, gdy spadkobierca nie chce przyjąć spadku?

Trzeba ustalić, czy spadkobierca skutecznie odrzucił spadek i kto wchodzi w dalszej kolejności do dziedziczenia. Jeżeli brak ustalenia spadkobierców blokuje spółkę, można rozważyć wniosek o stwierdzenie nabycia spadku albo wniosek o ustanowienie kuratora spółki.

Czy kurator może sam zostać zarządem spółki?

Co do zasady kurator nie zastępuje zarządu jako stały organ spółki. Jego zadaniem jest doprowadzenie do powołania organu, w szczególności przez umożliwienie przeprowadzenia czynności potrzebnych do powołania zarządu.

Czy po powołaniu zarządu trzeba zgłosić zmianę do KRS?

Tak. Po podjęciu uchwały o powołaniu członka zarządu należy przygotować dokumenty wymagane do zgłoszenia zmiany w KRS, w tym uchwałę, zgodę osoby powołanej na pełnienie funkcji oraz wymagane dane adresowe.

Podsumowanie

Jeżeli zmarły wspólnik był jednocześnie jedynym członkiem zarządu spółki z o.o., spółka znajduje się w poważnym impasie organizacyjnym. Pozostały wspólnik, nawet większościowy, nie powinien zakładać, że może samodzielnie powołać zarząd bez zachowania wymogów dotyczących zgromadzenia wspólników.

Najpierw trzeba sprawdzić umowę spółki i ustalić, czy istnieje organ albo osoba uprawniona do zwołania zgromadzenia. Jeżeli nie, a udziały po zmarłym wspólniku nie są skutecznie reprezentowane, należy rozważyć postępowanie spadkowe lub wniosek o ustanowienie kuratora dla spółki. Dopiero prawidłowo podjęta uchwała i wpis nowego zarządu w KRS pozwolą bezpiecznie przywrócić normalne funkcjonowanie spółki.