Zapisy o odkupie udziałów pracownika w spółce z o.o.

Czy można zobowiązać pracownika do sprzedaży udziałów po odejściu?

Tak, w praktyce można tak ukształtować dokumenty korporacyjne, aby pracownik, który otrzymał albo kupił udziały, był zobowiązany do ich odsprzedaży po zakończeniu zatrudnienia lub współpracy ze spółką. Nie powinno się jednak zapisywać tego jako bezwzględnego, automatycznego i nieograniczonego w czasie zakazu posiadania udziałów przez byłego pracownika.

Najbezpieczniejszy model polega na połączeniu kilku rozwiązań:

• ograniczenia zbywania udziałów w umowie spółki,
• prawa pierwszeństwa albo prawa pierwokupu dla dotychczasowych wspólników,
• opcji odkupu lub obowiązku złożenia oferty sprzedaży udziałów po ustaniu zatrudnienia,
• precyzyjnego mechanizmu ustalenia ceny, najlepiej opartego na wartości rynkowej albo wycenie niezależnego eksperta.

Ważne jest, aby klauzula nie pozbawiała wspólnika realnej możliwości wyjścia ze spółki i nie była sprzeczna z zasadą, że zbywalność udziałów można ograniczyć, ale nie całkowicie wyłączyć.

Udziały w spółce z o.o. i ich wartość

Udział w spółce z o.o. jest częścią kapitału zakładowego, ale jednocześnie daje wspólnikowi prawa korporacyjne i majątkowe. Zgodnie z art. 154 § 2 Kodeksu spółek handlowych wartość nominalna jednego udziału nie może być niższa niż 50 zł. Jeżeli kapitał zakładowy wynosi 50 000 zł i dzieli się na 1000 udziałów, jeden udział ma wartość nominalną 50 zł.

Wartość nominalna nie musi jednak odpowiadać wartości rynkowej udziału. Udział o nominale 50 zł może być wart znacznie więcej, jeżeli spółka ma majątek, zyski, kontrakty lub perspektywy rozwoju. Dlatego w przypadku odkupu udziałów od pracownika nie wystarczy odwołać się wyłącznie do wartości nominalnej, jeżeli intencją stron jest rozliczenie po rzeczywistej cenie.

W umowie warto zatem odróżnić:

• wartość nominalną udziału, czyli wartość wynikającą z kapitału zakładowego,
• cenę objęcia albo nabycia udziałów przez pracownika,
• wartość rynkową udziałów na dzień zdarzenia powodującego obowiązek odkupu,
• cenę odkupu, czyli kwotę, za którą udziały mają zostać sprzedane po odejściu pracownika.

Ograniczenie zbywania udziałów w umowie spółki

Zasadą jest swoboda zbywania udziałów w spółce z o.o., ale umowa spółki może ją ograniczyć. Art. 182 § 1 Kodeksu spółek handlowych stanowi, że zbycie udziału, jego części lub ułamkowej części udziału oraz zastawienie udziału umowa spółki może uzależnić od zgody spółki albo w inny sposób ograniczyć.

Ograniczenie nie może jednak prowadzić do całkowitego wyłączenia obrotu udziałami. W wyroku z dnia 1 grudnia 2011 r., sygn. akt I CSK 132/11, Sąd Najwyższy wskazał, że art. 182 § 1 K.s.h. dopuszcza ograniczenie zbywalności udziałów, a nie jej całkowite wyłączenie. Zbyt rygorystyczny zapis, który uniemożliwia wspólnikowi sprzedaż udziałów w każdej sytuacji, może być nieważny albo niewykonalny.

W praktyce można stosować między innymi następujące ograniczenia:

• obowiązek uzyskania zgody spółki na zbycie udziałów,
• prawo pierwszeństwa nabycia udziałów przez pozostałych wspólników,
• prawo pierwokupu udziałów,
• zakaz zbywania udziałów przez określony czas, jeżeli jest racjonalnie uzasadniony,
• obowiązek zaoferowania udziałów wspólnikom po wystąpieniu określonego zdarzenia, na przykład po ustaniu zatrudnienia.

Zgoda spółki na zbycie udziałów

Jeżeli umowa spółki uzależnia zbycie udziałów od zgody spółki, powinna określać, kto tej zgody udziela i w jakim terminie. Jeżeli umowa nie reguluje trybu udzielenia zgody, zastosowanie mają zasady z art. 182 K.s.h., zgodnie z którymi zgody udziela zarząd w formie pisemnej.

Jeżeli spółka odmówi zgody, wspólnik może wystąpić do sądu rejestrowego o zezwolenie na zbycie udziałów, jeżeli istnieją ważne powody. Spółka może wówczas wskazać innego nabywcę, a w razie braku porozumienia cenę nabycia i termin zapłaty ustala sąd rejestrowy. Jeżeli wskazany nabywca nie zapłaci ceny w terminie, wspólnik może rozporządzić udziałami swobodnie. W podobnych sprawach spółkowych warto też uwzględnić zagadnienie: jak wystąpić ze spółki z o.o. przy 50% udziałów.

Ten mechanizm jest przydatny, ale sam w sobie nie rozwiązuje w pełni problemu pracownika, który odchodzi ze spółki. Zgoda spółki kontroluje sprzedaż udziałów osobom trzecim, natomiast nie tworzy jeszcze kompletnego obowiązku odsprzedaży udziałów na rzecz dotychczasowych wspólników.

Prawo pierwszeństwa a prawo pierwokupu

Prawo pierwszeństwa polega na tym, że wspólnik zamierzający sprzedać udziały musi najpierw zaoferować je pozostałym wspólnikom. Dopiero gdy uprawnieni nie skorzystają z tego prawa, może dojść do sprzedaży osobie trzeciej, o ile spełnione są pozostałe warunki z umowy spółki.

Prawo pierwokupu działa inaczej. Zgodnie z art. 596-602 Kodeksu cywilnego wspólnik zawiera z osobą trzecią warunkową umowę sprzedaży, a uprawniony z pierwokupu może wejść w miejsce tej osoby na warunkach określonych w tej umowie. Jeżeli prawo pierwokupu dotyczy udziałów i nie określono innego terminu, uprawniony powinien wykonać je w terminie tygodnia od otrzymania zawiadomienia o sprzedaży.

Dla zabezpieczenia spółki przed pozostaniem udziałów u byłego pracownika samo prawo pierwokupu może być niewystarczające, ponieważ działa ono zasadniczo wtedy, gdy wspólnik chce sprzedać udziały. Jeżeli pracownik po odejściu nie zamierza ich sprzedawać, potrzebny jest dodatkowy mechanizm, na przykład obowiązek złożenia oferty sprzedaży albo opcja nabycia udziałów przez wskazanych wspólników.

Obowiązek odkupu udziałów po odejściu pracownika

W opisanej sytuacji warto rozważyć klauzulę, zgodnie z którą zakończenie zatrudnienia albo stałej współpracy pracownika ze spółką powoduje obowiązek zaoferowania udziałów pozostałym wspólnikom. Klauzula powinna być precyzyjna, ponieważ od tego zależy jej praktyczna wykonalność.

W szczególności należy określić:

• jakie zdarzenie uruchamia obowiązek odkupu, na przykład rozwiązanie umowy o pracę, wypowiedzenie kontraktu menedżerskiego, rezygnacja ze współpracy albo rozwiązanie umowy z winy pracownika,
• czy obowiązek dotyczy wszystkich udziałów pracownika, czy tylko części udziałów,
• kto ma prawo nabycia udziałów: dotychczasowi wspólnicy, spółka, osoba wskazana przez zgromadzenie wspólników albo kilka tych podmiotów kolejno,
• jak ustalana jest cena, na przykład według wartości rynkowej z dnia ustania zatrudnienia,
• kto dokonuje wyceny, gdy strony nie uzgodnią ceny,
• w jakim terminie należy złożyć ofertę, przyjąć ofertę i zapłacić cenę,
• co dzieje się, jeżeli uprawnieni nie skorzystają z prawa nabycia.

Jeżeli cena ma być rzeczywista, nie warto ograniczać jej do wartości nominalnej udziałów. Lepszym rozwiązaniem jest mechanizm wyceny przez niezależnego biegłego, doradcę finansowego albo firmę audytorską. Można również wskazać, że wycena uwzględnia wartość bilansową, wynik finansowy, zadłużenie, perspektywy spółki i transakcje porównywalne, o ile są dostępne.

Forma sprzedaży udziałów i dokumenty dodatkowe

Zbycie udziałów w spółce z o.o. wymaga zachowania formy przewidzianej w Kodeksie spółek handlowych. Co do zasady umowa zbycia udziałów powinna być zawarta w formie pisemnej z podpisami notarialnie poświadczonymi. Oznacza to, że samo postanowienie umowy spółki nie powoduje automatycznego przejścia udziałów z pracownika na pozostałych wspólników.

Dlatego w praktyce stosuje się dwa poziomy zabezpieczenia:

• umowę spółki, która ogranicza zbycie udziałów i wprowadza podstawową procedurę odkupu,
• umowę wspólników albo umowę inwestycyjną, w której pracownik szczegółowo zobowiązuje się do sprzedaży udziałów po ziszczeniu się określonych warunków.

Takie rozdzielenie jest szczególnie przydatne, gdy udziały mają być elementem programu motywacyjnego. Umowa spółki wiąże spółkę i wspólników na poziomie korporacyjnym, natomiast umowa dodatkowa pozwala dokładniej opisać rozliczenia, terminy, odpowiedzialność za niewykonanie obowiązku oraz konsekwencje różnych sposobów odejścia pracownika.

Przykładowe zapisy do umowy spółki

Poniższe klauzule mają charakter przykładowy i powinny zostać dostosowane do konkretnej spółki, struktury udziałowej, sposobu przekazania udziałów pracownikom oraz ustaleń podatkowych i księgowych.

W praktyce można też przewidzieć, że w określonych sytuacjach nabywcą udziałów będzie osoba wskazana przez zgromadzenie wspólników. Trzeba jednak uważać, aby mechanizm nie prowadził do sytuacji, w której pracownik jest zmuszony do sprzedaży udziałów bez realnej ceny albo bez możliwości skutecznego zakończenia procedury.

Czego unikać w zapisach o odkupie udziałów?

Najczęstsze błędy w takich klauzulach to nadmierna ogólność albo zbyt daleko idące ograniczenia. Ryzykowne są zwłaszcza postanowienia, które mówią jedynie, że pracownik po odejściu ma sprzedać udziały, ale nie wskazują komu, za jaką cenę, w jakim terminie i w jaki sposób ma dojść do transakcji.

Należy unikać w szczególności zapisów, które:

• przewidują bezterminowy i całkowity zakaz sprzedaży udziałów,
• pozwalają odebrać udziały za samą wartość nominalną mimo wielokrotnie wyższej wartości rynkowej, jeżeli nie wynika to jasno z uzgodnionego programu motywacyjnego,
• nie określają sposobu wyceny udziałów,
• nie wskazują terminu zapłaty ceny,
• nie rozróżniają odejścia dobrowolnego, rozwiązania umowy przez spółkę i rozwiązania umowy z winy pracownika,
• nie przewidują procedury na wypadek sporu co do ceny albo nabywcy.

Podsumowanie

W opisanej sytuacji można zabezpieczyć spółkę z o.o. przed trwałym pozostaniem udziałów u pracowników, którzy przestaną pracować w spółce. Najlepiej zrobić to już na etapie tworzenia umowy spółki po przekształceniu, a następnie powtarzać szczegółowe zobowiązania w dokumentach podpisywanych z pracownikiem przy przyznaniu albo sprzedaży udziałów.

Najbardziej praktyczne rozwiązanie to połączenie zgody spółki na zbycie udziałów, prawa pierwszeństwa pozostałych wspólników oraz obowiązku zaoferowania udziałów do odkupu po ustaniu współpracy. Jeżeli cena ma być rzeczywista, trzeba wprowadzić jasny mechanizm wyceny rynkowej i procedurę rozstrzygania sporu co do wartości udziałów.

FAQ

Czy w umowie spółki można wpisać obowiązek sprzedaży udziałów po odejściu z pracy?

Tak, ale zapis powinien być skonstruowany jako jasny mechanizm odkupu albo obowiązek zaoferowania udziałów określonym osobom. Trzeba wskazać zdarzenie uruchamiające obowiązek, nabywcę, cenę, terminy i procedurę zawarcia umowy sprzedaży.

Czy były pracownik automatycznie traci udziały po rozwiązaniu umowy o pracę?

Nie. Samo ustanie zatrudnienia nie powoduje automatycznego przejścia udziałów na spółkę albo wspólników. Potrzebna jest umowa zbycia udziałów w wymaganej formie albo inny skuteczny mechanizm prawny przewidziany w dokumentach spółki.

Czy cena odkupu może być równa wartości nominalnej udziałów?

Może być tak ustalona w określonym modelu programu udziałowego, ale bywa to sporne, zwłaszcza gdy wartość rynkowa udziałów jest dużo wyższa. Jeżeli celem jest rozliczenie po rzeczywistej cenie, lepiej odwołać się do wartości rynkowej i niezależnej wyceny.

Co jest lepsze: prawo pierwokupu czy prawo pierwszeństwa?

Prawo pierwszeństwa jest zwykle bardziej elastyczne przy kontroli składu wspólników, bo działa przed sprzedażą udziałów osobie trzeciej. Prawo pierwokupu ma znaczenie głównie wtedy, gdy wspólnik zawiera warunkową umowę sprzedaży z osobą trzecią.

Czy wystarczy sama umowa spółki?

Często warto oprócz umowy spółki podpisać z pracownikiem osobną umowę wspólników, umowę inwestycyjną albo regulamin programu motywacyjnego. Pozwala to dokładniej opisać obowiązki pracownika, zasady wyceny, odpowiedzialność za odmowę sprzedaży i konsekwencje różnych sposobów odejścia.