Gdy wspólnik blokuje spółkę z o.o.

Od czego zacząć, gdy wspólnik przestał współpracować?

W pierwszej kolejności trzeba oddzielić dwie kwestie: sam fakt posiadania udziałów przez wspólnika oraz jego ewentualne obowiązki wobec spółki. Wspólnik, nawet mniejszościowy, nie traci udziałów tylko dlatego, że nie przychodzi do firmy, nie odbiera telefonów albo nie zgadza się na sprzedaż udziałów. Udział jest prawem majątkowym i może zostać odebrany albo przeniesiony wyłącznie w trybie przewidzianym w ustawie, umowie spółki lub orzeczeniu sądu.

Trzeba więc sprawdzić przede wszystkim umowę spółki. Znaczenie mają zwłaszcza postanowienia o zbyciu udziałów, umorzeniu udziałów, obowiązkach wspólników, większościach wymaganych do podejmowania uchwał oraz ewentualnych dodatkowych świadczeniach na rzecz spółki. Wspólnik mający 5% udziałów zwykle nie blokuje zwykłych uchwał, ale może to robić, jeżeli umowa spółki wymaga jednomyślności albo szczególnej zgody także wspólnika mniejszościowego.

Jeżeli wspólnik twierdzi, że kiedyś zainwestował w spółkę pieniądze, trzeba ustalić podstawę tych wpłat. Inaczej ocenia się dopłaty, inaczej pożyczkę, wkład na pokrycie udziałów, świadczenie wspólnika na rzecz spółki albo nieudokumentowane finansowanie. Samo twierdzenie o inwestycji nie oznacza automatycznie, że spółka ma obowiązek natychmiast zwrócić pieniądze.

Zobacz również: przejęcie udziałów w spółce z o.o. za długi

Sądowe wyłączenie wspólnika ze spółki

Jeżeli wspólnik nie chce dobrowolnie sprzedać udziałów, jedną z podstawowych dróg jest pozew o jego wyłączenie ze spółki. Zgodnie z art. 266 K.s.h. z ważnych przyczyn dotyczących danego wspólnika sąd może orzec jego wyłączenie ze spółki na żądanie wszystkich pozostałych wspólników, jeżeli udziały wspólników żądających wyłączenia stanowią więcej niż połowę kapitału zakładowego.

W praktyce oznacza to, że jeżeli w spółce jest tylko dwóch wspólników, z których jeden posiada 95% udziałów, a drugi 5%, wspólnik większościowy może spełniać warunek kapitałowy. Nadal musi jednak wykazać ważne przyczyny dotyczące wspólnika, którego chce wyłączyć. Sąd nie orzeka wyłączenia automatycznie tylko dlatego, że wspólnik jest nieaktywny albo konfliktowy.

Ważnymi przyczynami mogą być w szczególności: trwały brak współdziałania przy sprawach spółki, paraliż decyzyjny, naruszanie obowiązku lojalności, działanie na szkodę spółki, podejmowanie działalności konkurencyjnej, nadużywanie uprawnień kontrolnych, uporczywe niewykonywanie obowiązków przyjętych w umowie spółki albo takie zachowanie wspólnika, które realnie uniemożliwia osiągnięcie celu spółki.

Nie wystarczy jednak samo wykazanie, że relacje między wspólnikami są złe. Trzeba przedstawić dowody, że zachowanie wspólnika wpływa na działanie spółki: uniemożliwia podjęcie koniecznych uchwał, blokuje finansowanie, utrudnia restrukturyzację, zagraża kontraktom, powoduje straty albo uniemożliwia prowadzenie spraw spółki w sposób zgodny z jej interesem.

Cena przejęcia udziałów i zapłata dla wyłączanego wspólnika

Wyłączenie wspólnika nie oznacza bezpłatnego odebrania mu udziałów. Udziały wspólnika wyłączonego muszą zostać przejęte przez pozostałych wspólników albo osoby trzecie. Cenę przejęcia ustala sąd na podstawie rzeczywistej wartości udziałów z dnia doręczenia pozwu.

Zgodnie z art. 267 § 1 K.s.h. sąd, orzekając o wyłączeniu, wyznacza termin, w którym wyłączonemu wspólnikowi ma być zapłacona cena przejęcia wraz z odsetkami liczonymi od dnia doręczenia pozwu. Jeżeli w wyznaczonym terminie cena nie zostanie zapłacona albo złożona do depozytu sądowego, orzeczenie o wyłączeniu staje się bezskuteczne.

To bardzo ważne przy spółce zadłużonej. Jeżeli pozostali wspólnicy albo inwestor zewnętrzny nie będą w stanie sfinansować przejęcia udziałów, samo wygranie procesu może nie doprowadzić do trwałego usunięcia wspólnika ze spółki. Przed złożeniem pozwu warto więc ocenić realną wartość udziałów, kondycję spółki i źródło finansowania ceny przejęcia.

Przymusowe umorzenie udziałów

Drugą możliwością jest przymusowe umorzenie udziałów, ale tylko wtedy, gdy umowa spółki na to pozwala. Zgodnie z art. 199 K.s.h. udział może być umorzony, jeżeli umowa spółki tak stanowi. Umorzenie może być dobrowolne, czyli za zgodą wspólnika, albo przymusowe, czyli bez jego zgody. Przesłanki i tryb przymusowego umorzenia muszą wynikać z umowy spółki.

Uchwała o umorzeniu powinna określać w szczególności podstawę prawną umorzenia i wysokość wynagrodzenia należnego wspólnikowi za umorzony udział. W przypadku umorzenia przymusowego uchwała powinna zawierać także uzasadnienie. Wynagrodzenie nie może być niższe od wartości przypadających na udział aktywów netto wykazanych w sprawozdaniu finansowym za ostatni rok obrotowy, pomniejszonych o kwotę przeznaczoną do podziału między wspólników.

Jeżeli umowa spółki nie przewiduje przymusowego umorzenia albo opisuje je zbyt ogólnie, zastosowanie tej drogi może być ryzykowne. Wspólnik, którego udziały umorzono, może zaskarżyć uchwałę. Sąd Apelacyjny w wyroku z dnia 3 listopada 2011 r., sygn. akt V ACa 528/11, wskazał, że umorzenie udziałów i wyłączenie wspólnika są odrębnymi instrumentami wpływania na skład osobowy spółki, a przymusowe umorzenie podlega kontroli sądowej.

W praktyce przymusowe umorzenie jest najbezpieczniejsze wtedy, gdy umowa spółki jasno przewiduje konkretne przyczyny, np. uporczywe naruszanie obowiązków wspólnika, prowadzenie działalności konkurencyjnej, brak wykonania świadczeń określonych w umowie spółki albo inne precyzyjnie opisane zachowania.

Czy można zmienić umowę spółki i dopiero potem umorzyć udziały?

Teoretycznie wspólnicy mogą zmienić umowę spółki i wprowadzić do niej postanowienia o przymusowym umorzeniu udziałów. Trzeba jednak zachować szczególną ostrożność. Zmiana umowy spółki wymaga uchwały zgromadzenia wspólników i co do zasady kwalifikowanej większości, a czasem umowa może przewidywać surowsze wymagania. Ponadto wprowadzenie mechanizmu wymierzonego w konkretnego wspólnika może zostać zakwestionowane jako nadużycie prawa albo działanie sprzeczne z dobrymi obyczajami.

Nie należy więc traktować zmiany umowy spółki jako prostego sposobu na obejście braku zgody wspólnika. Jeżeli konflikt już trwa, a celem zmiany jest faktyczne usunięcie konkretnej osoby, bezpieczniejszą i bardziej przejrzystą drogą może być pozew o wyłączenie wspólnika, o ile spełnione są ustawowe przesłanki.

Rozwiązanie spółki przez sąd jako rozwiązanie ostateczne

Jeżeli konflikt jest tak głęboki, że spółka nie może dalej realizować celu, w grę może wchodzić żądanie rozwiązania spółki przez sąd. Zgodnie z art. 271 K.s.h. sąd może wyrokiem orzec rozwiązanie spółki m.in. na żądanie wspólnika lub członka organu spółki, jeżeli osiągnięcie celu spółki stało się niemożliwe albo zaszły inne ważne przyczyny wywołane stosunkami spółki.

To rozwiązanie jest skrajne, ponieważ prowadzi do zakończenia bytu spółki i jej likwidacji. Nie służy więc przejęciu udziałów od wspólnika, lecz zamknięciu sytuacji, w której dalsze funkcjonowanie spółki jest niemożliwe. Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 13 marca 2013 r., sygn. akt IV CSK 228/12, wskazywał, że znaczący i długotrwały konflikt między wspólnikami może przesądzać o niemożności osiągnięcia celu spółki i uzasadniać żądanie jej rozwiązania.

W orzecznictwie sądów apelacyjnych podkreśla się jednak, że sam konflikt nie wystarcza. Musi on w istotny i trwały sposób wpływać na funkcjonowanie spółki, jej stosunki wewnętrzne albo uprawnienia wspólników.

Zadłużenie spółki i obowiązki zarządu

Jeżeli spółka jest zadłużona, konflikt ze wspólnikiem nie zwalnia zarządu z obowiązku działania. Zarząd powinien ocenić, czy spółka utraciła zdolność do wykonywania wymagalnych zobowiązań pieniężnych albo czy występują inne przesłanki wymagające podjęcia działań restrukturyzacyjnych lub upadłościowych. Zaniechanie może rodzić odpowiedzialność członków zarządu, w tym wobec wierzycieli.

W wielu sprawach część działań operacyjnych może podjąć sam zarząd, bez zgody wspólnika mniejszościowego. Zgoda zgromadzenia wspólników jest potrzebna tylko wtedy, gdy wymagają jej przepisy, umowa spółki albo charakter czynności. Dlatego przed uznaniem, że wspólnik z 5% udziałów całkowicie paraliżuje spółkę, trzeba przeanalizować konkretną listę decyzji, których nie można podjąć, oraz podstawę wymogu jego zgody.

FAQ

Czy wspólnik mniejszościowy może blokować spółkę z o.o.?

Może, ale nie zawsze. Przy 5% udziałów zwykle nie blokuje zwykłych uchwał, chyba że umowa spółki wymaga jednomyślności, szczególnej większości albo jego indywidualnej zgody. Trzeba sprawdzić konkretną umowę spółki i rodzaj decyzji, której nie można podjąć.

Czy można zmusić wspólnika do sprzedaży udziałów?

Nie w prosty sposób. Jeżeli wspólnik nie chce sprzedać udziałów dobrowolnie, pozostają instrumenty ustawowe albo umowne: sądowe wyłączenie wspólnika, przymusowe umorzenie udziałów przewidziane w umowie spółki albo inne rozwiązania wynikające z umowy wspólników, jeżeli taka umowa istnieje.

Czy brak kontaktu ze wspólnikiem wystarczy do jego wyłączenia?

Sam brak kontaktu może być niewystarczający. Trzeba wykazać, że bierność wspólnika stanowi ważną przyczynę i realnie szkodzi spółce, np. uniemożliwia podjęcie koniecznych uchwał, prowadzi do paraliżu decyzyjnego albo zagraża interesom spółki.

Kto płaci za udziały wspólnika wyłączonego ze spółki?

Udziały muszą zostać przejęte przez pozostałych wspólników albo osoby trzecie. Cenę przejęcia ustala sąd według rzeczywistej wartości udziałów. Jeżeli cena nie zostanie zapłacona albo złożona do depozytu w terminie wyznaczonym przez sąd, wyłączenie stanie się bezskuteczne.

Czy zadłużenie spółki uzasadnia odebranie udziałów wspólnikowi?

Nie samo w sobie. Zadłużenie może mieć znaczenie, jeżeli zachowanie wspólnika uniemożliwia działania naprawcze albo restrukturyzacyjne. Zarząd powinien jednak niezależnie ocenić swoje obowiązki wobec spółki i wierzycieli, ponieważ konflikt wspólników nie zwalnia z odpowiedzialności za zaniechania.

Podsumowanie

W opisanej sytuacji najpierw należy przeanalizować umowę spółki i ustalić, czy wspólnik rzeczywiście blokuje konkretne czynności wymagające jego zgody. Jeżeli umowa przewiduje przymusowe umorzenie udziałów i spełnione są wskazane w niej przesłanki, można rozważyć uchwałę o umorzeniu. Jeżeli takiego mechanizmu nie ma albo jest on wątpliwy, właściwą drogą może być pozew o wyłączenie wspólnika na podstawie art. 266 K.s.h.

Trzeba też pamiętać o finansowym aspekcie sporu. Wyłączenie wspólnika albo umorzenie udziałów co do zasady wiąże się z koniecznością rozliczenia jego udziałów. Jeżeli spółka jest zadłużona, a zarząd nie może podejmować działań naprawczych, nie należy zwlekać z oceną sytuacji prawnej i finansowej, ponieważ odpowiedzialność może dotyczyć nie tylko relacji między wspólnikami, lecz także wierzycieli spółki. W podobnych sprawach spółkowych warto też uwzględnić zagadnienie: kto odpowiada za długi spółki z o.o.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 15 września 2000 r. - Kodeks spółek handlowych, Dz.U. 2000 nr 94 poz. 1037
2. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 marca 2013 r., sygn. akt IV CSK 228/12
3. Wyrok Sądu Apelacyjnego z dnia 3 listopada 2011 r., sygn. akt V ACa 528/11
4. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 22 sierpnia 2012 r., sygn. akt I ACa 718/12

Potrzebujesz indywidualnej odpowiedzi? Opisz swoją sytuację w formularzu poniżej. Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.