Wystąpienie wspólnika ze spółki cywilnej

Spółka cywilna a wystąpienie jednego ze wspólników

Spółka cywilna nie jest odrębną osobą prawną ani spółką handlową. Jest umową wspólników, którzy zobowiązują się dążyć do wspólnego celu gospodarczego. To ma istotne znaczenie przy wystąpieniu wspólnika, bo w spółce dwuosobowej nie można po prostu pozostawić spółki z jednym wspólnikiem.

Jeżeli z dwuosobowej spółki cywilnej wystąpi jeden wspólnik, a wcześniej nie zostanie skutecznie przyjęta kolejna osoba, spółka zasadniczo ulega rozwiązaniu. Wtedy nie mamy już tylko rozliczenia wspólnika występującego ze spółki, która nadal trwa, lecz rozliczenie majątku po rozwiązaniu spółki.

Dlatego kolejność czynności ma znaczenie. Jeżeli wspólnik chce kontynuować działalność z synem, najpierw należy prawidłowo zmienić umowę spółki i przyjąć nowego wspólnika, a dopiero następnie przeprowadzić wystąpienie dotychczasowego wspólnika. Wymaga to zgody wszystkich aktualnych wspólników, a także ustalenia wkładu, udziału w zyskach i stratach oraz zasad prowadzenia spraw i reprezentacji.

Wypowiedzenie udziału w spółce cywilnej

Zgodnie z art. 869 Kodeksu cywilnego, jeżeli spółka została zawarta na czas nieoznaczony, każdy wspólnik może z niej wystąpić, wypowiadając swój udział na trzy miesiące naprzód na koniec roku obrachunkowego. W praktyce, jeżeli rokiem obrachunkowym jest rok kalendarzowy, wypowiedzenie powinno być złożone z takim wyprzedzeniem, aby skutek nastąpił na koniec roku.

Ważne jest sprawdzenie samej umowy spółki. Umowa może doprecyzowywać sposób złożenia wypowiedzenia, adres do doręczeń, dłuższy albo krótszy termin, zasady rozliczeń, a także kwestie związane z kontynuowaniem działalności przez pozostałych wspólników. Nie może jednak skutecznie wyłączyć prawa wypowiedzenia udziału z ważnych powodów.

Wypowiedzenie najlepiej złożyć na piśmie i zadbać o dowód doręczenia, np. podpis drugiego wspólnika na kopii, przesyłkę poleconą albo doręczenie przez pełnomocnika. Treść wypowiedzenia powinna wskazywać, kto wypowiada udział, jakiej umowy spółki dotyczy oświadczenie oraz z jakim skutkiem czasowym jest składane.

Ważne powody i rozwiązanie spółki przez sąd

Z ważnych powodów wspólnik może wypowiedzieć udział bez zachowania zwykłego terminu wypowiedzenia, nawet gdy spółka została zawarta na czas oznaczony. Zastrzeżenie umowne wyłączające takie uprawnienie jest nieważne.

Kodeks cywilny nie zawiera zamkniętej listy ważnych powodów. W praktyce mogą nimi być zwłaszcza trwały konflikt uniemożliwiający współpracę, nielojalne działania wspólnika, blokowanie decyzji, ciężka choroba uniemożliwiająca udział w prowadzeniu spraw, utrata zaufania, istotne naruszenie umowy spółki albo sytuacja, w której dalsze trwanie spółki byłoby sprzeczne z jej celem.

Jeżeli konflikt jest głęboki, a samo wypowiedzenie nie rozwiązuje problemu, wspólnik może żądać rozwiązania spółki przez sąd z ważnych powodów. Jest to rozwiązanie szczególnie istotne wtedy, gdy strony nie są w stanie zgodnie ustalić ani dalszego prowadzenia działalności, ani rozliczenia majątku.

Jak rozliczyć wspólnika występującego ze spółki?

Podstawowe zasady rozliczenia wspólnika występującego ze spółki wynikają z art. 871 Kodeksu cywilnego. Wspólnikowi zwraca się w naturze rzeczy, które wniósł do spółki tylko do używania. Ponadto wypłaca się mu w pieniądzu wartość wkładu oznaczoną w umowie spółki, a gdy brak takiego oznaczenia, wartość, którą wkład miał w chwili wniesienia.

Nie zwraca się wartości wkładu polegającego wyłącznie na świadczeniu usług albo na używaniu przez spółkę rzeczy należących do wspólnika. Oprócz tego występującemu wspólnikowi wypłaca się w pieniądzu taką część wartości wspólnego majątku pozostałego po odliczeniu wartości wkładów wszystkich wspólników, jaka odpowiada jego udziałowi w zyskach.

Udział w zyskach i stratach wynika z umowy spółki. Jeżeli umowa tego nie reguluje, znaczenie ma ustawowa zasada równego udziału w zyskach i stratach, przewidziana w art. 867 K.c. W praktyce oznacza to, że przed spłatą trzeba ustalić nie tylko aktywa, ale również zobowiązania, należności, środki pieniężne, wyposażenie, towary, środki trwałe oraz ewentualne rozliczenia podatkowe i księgowe.

Najczęściej sporządza się zestawienie majątku na dzień wystąpienia wspólnika albo na inny uzgodniony dzień rozliczeniowy. Przy działalności prowadzonej na podstawie podatkowej księgi przychodów i rozchodów lub ksiąg rachunkowych trzeba dodatkowo skonsultować z księgowym obowiązki związane ze spisem z natury, zmianą wspólników i ustaleniem proporcji przychodów oraz kosztów.

Jak zabezpieczyć spłatę występującego wspólnika?

Wspólnik nie może jednostronnie narzucić drugiemu wspólnikowi dowolnej kwoty i terminu spłaty. Może natomiast dochodzić rozliczenia wynikającego z umowy spółki i przepisów Kodeksu cywilnego. Najlepszym rozwiązaniem jest pisemne porozumienie rozliczeniowe, w którym strony wskazują kwotę, termin płatności, ewentualne raty, odsetki za opóźnienie, sposób wydania dokumentów oraz zasady przejęcia bieżących zobowiązań.

Przy większych kwotach warto rozważyć oświadczenie dłużnika o poddaniu się egzekucji w akcie notarialnym na podstawie art. 777 § 1 pkt 5 Kodeksu postępowania cywilnego. Takie zabezpieczenie może znacząco ułatwić dochodzenie zapłaty, jeżeli zobowiązany wspólnik przestanie płacić raty.

Jeżeli porozumienia nie ma, a były wspólnik nie otrzyma należnej kwoty, pozostaje wezwanie do zapłaty, a następnie dochodzenie roszczenia przed sądem. W takim sporze kluczowe będą: umowa spółki, aneksy, dokumenty księgowe, wykaz majątku, potwierdzenia wkładów, historia wypłat oraz dowody dotyczące zobowiązań spółki.

Przyjęcie syna wspólnika do spółki

Syn wspólnika nie staje się wspólnikiem automatycznie. Konieczna jest zmiana umowy spółki cywilnej i zgoda wszystkich dotychczasowych wspólników. W aneksie należy określić co najmniej datę przystąpienia, wkład nowego wspólnika, udział w zyskach i stratach, zasady prowadzenia spraw spółki, reprezentację oraz ewentualne rozliczenia z dotychczasowymi wspólnikami.

Nie jest prawidłowe proste „przekazanie udziału” w spółce cywilnej tak jak udziału w spółce kapitałowej. Wspólnik spółki cywilnej jest stroną umowy i uczestnikiem wspólności łącznej majątku wspólników. Zmiana składu osobowego wymaga więc odpowiedniego ukształtowania umowy, a nie samego przeniesienia udziału.

Jeżeli syn ma wejść do spółki przed wystąpieniem męża, w praktyce należy najpierw podpisać aneks rozszerzający skład wspólników, a następnie przeprowadzić wystąpienie męża i rozliczenie. Jeżeli mąż wystąpi wcześniej z dwuosobowej spółki, spółka może ulec rozwiązaniu, co komplikuje kontynuację działalności w tej samej strukturze.

Czy nowy wspólnik odpowiada za wcześniejsze długi?

Wspólnicy spółki cywilnej odpowiadają solidarnie za zobowiązania związane z działalnością spółki. W przypadku osoby przystępującej do istniejącej spółki szczególne znaczenie ma to, czy w umowie przystąpienia albo w osobnym porozumieniu nowy wspólnik przyjmuje odpowiedzialność za zobowiązania powstałe przed jego wejściem do spółki.

W praktyce tę kwestię trzeba uregulować wprost. Warto wskazać, które zobowiązania pozostają po stronie dotychczasowych wspólników, które przejmuje nowy wspólnik, a które będą regulowane z bieżącego majątku wspólnego. Trzeba przy tym pamiętać, że umowa między wspólnikami nie zawsze wiąże wierzyciela zewnętrznego, jeżeli wierzyciel nie wyraził zgody na zmianę dłużnika lub przejęcie długu.

Podobnie należy rozdzielić rozliczenie z występującym wspólnikiem od wkładu syna wnoszonego do spółki. Wkład nowego wspólnika może zwiększyć majątek wspólny, ale nie powinien automatycznie pomniejszać należności męża, chyba że strony wyraźnie i prawidłowo tak się umówią.

Co powinno znaleźć się w porozumieniu wspólników?

Dobrze przygotowane porozumienie ogranicza ryzyko późniejszego sporu. Powinno obejmować przede wszystkim datę wystąpienia wspólnika, podstawę wystąpienia, opis majątku spółki, ustaloną wartość rozliczenia, sposób zapłaty, terminy rat, zasady wydania rzeczy wniesionych do używania oraz oświadczenia stron o rozliczeniu należności i zobowiązań.

Warto dodać załączniki: wykaz środków trwałych, remanent lub zestawienie towarów, saldo rachunków bankowych, wykaz należności i długów, listę umów z kontrahentami oraz informację o zobowiązaniach publicznoprawnych. Jeżeli strony chcą, aby działalność była kontynuowana z nowym wspólnikiem, aneks do umowy spółki powinien być spójny z porozumieniem rozliczeniowym.

Po zmianie składu wspólników trzeba również pamiętać o czynnościach rejestrowych i organizacyjnych, takich jak aktualizacja wpisów w CEIDG przez wspólników będących przedsiębiorcami, zgłoszenia identyfikacyjne, ewentualne zgłoszenia VAT, aktualizacja danych w banku, u kontrahentów i w umowach dotyczących majątku używanego w działalności.

FAQ

Czy w dwuosobowej spółce cywilnej jeden wspólnik może po prostu odejść?

Może wypowiedzieć udział, ale skutek praktyczny jest szczególny. Jeżeli przed jego odejściem nie zostanie skutecznie przyjęty nowy wspólnik, spółka dwuosobowa co do zasady ulegnie rozwiązaniu, bo spółka cywilna nie może istnieć jako umowa jednej osoby.

Czy syn wspólnika może przejąć udział męża?

Nie w taki sposób jak w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością. W spółce cywilnej konieczna jest zmiana umowy spółki i przyjęcie nowego wspólnika za zgodą dotychczasowych wspólników. Rozliczenie z występującym wspólnikiem powinno być uregulowane osobno.

Co należy się wspólnikowi występującemu ze spółki?

Co do zasady przysługuje mu zwrot rzeczy wniesionych tylko do używania, wypłata wartości wkładu według zasad z art. 871 K.c. oraz część wartości majątku wspólnego pozostałego po odliczeniu wkładów wszystkich wspólników, proporcjonalnie do jego udziału w zyskach.

Czy spłatę można rozłożyć na raty?

Tak, jeżeli strony tak uzgodnią. W porozumieniu warto wskazać harmonogram rat, odsetki za opóźnienie, termin wymagalności całej kwoty w razie braku płatności oraz zabezpieczenie, np. akt notarialny z poddaniem się egzekucji.

Czy wprowadzenie nowego wspólnika obniża kwotę należną występującemu wspólnikowi?

Nie automatycznie. Należność występującego wspólnika zależy od zasad rozliczenia wkładu i majątku wspólnego. Wkład nowego wspólnika oraz rozliczenie z osobą odchodzącą powinny być opisane w dokumentach tak, aby nie było wątpliwości, które kwoty komu i z jakiego tytułu przysługują.

Podsumowanie

Wystąpienie wspólnika ze spółki cywilnej wymaga nie tylko złożenia skutecznego wypowiedzenia, lecz także prawidłowego rozliczenia majątku. W spółce dwuosobowej szczególnie istotna jest kolejność działań, ponieważ odejście jednego wspólnika może doprowadzić do rozwiązania spółki. Jeżeli działalność ma być kontynuowana z synem wspólnika, należy najpierw zadbać o zmianę umowy spółki i precyzyjne ustalenie zasad rozliczenia.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, t.j. Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego
3. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 30 października 2013 r., sygn. akt V ACa 609/13

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.