Odmowa sprzedaży towaru przez producenta

Czy producent może odmówić sprzedaży stałemu odbiorcy?

W opisanej sytuacji podstawowe znaczenie ma zasada swobody umów. Zgodnie z art. 353¹ Kodeksu cywilnego strony mogą ułożyć stosunek prawny według swojego uznania, byleby jego treść lub cel nie sprzeciwiały się właściwości stosunku, ustawie ani zasadom współżycia społecznego.

Swoboda umów obejmuje nie tylko treść umowy, lecz także decyzję, czy w ogóle ją zawrzeć i z kim. Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 29 kwietnia 2003 r., sygn. SK 24/02, podkreślił, że co do zasady nie można zmuszać podmiotu do zawarcia umowy ani narzucać mu kontrahenta, chyba że szczególny przepis przewiduje wyjątek.

Jeżeli więc Państwa spółka składała dotąd pojedyncze zamówienia, a producent każdorazowo decydował o ich przyjęciu, to sama wcześniejsza współpraca nie musi oznaczać obowiązku dalszej sprzedaży. Brak pisemnej umowy o współpracy, umowy dystrybucyjnej, umowy ramowej albo gwarantowanych wolumenów dostaw istotnie utrudnia dochodzenie roszczeń z tytułu odmowy przyszłych zamówień.

Nie oznacza to jednak, że producent zawsze może działać dowolnie. Trzeba oddzielić dwie sytuacje: odmowę przyjęcia nowego zamówienia na przyszłość oraz niewykonanie zamówienia, które zostało już przyjęte.

Przyjęte zamówienie a odmowa dalszej współpracy

Jeżeli producent tylko poinformował, że nie będzie przyjmował kolejnych zamówień, to co do zasady korzysta ze swobody kontraktowania. Inaczej jest wtedy, gdy konkretne zamówienie zostało już skutecznie złożone i przyjęte, na przykład producent je potwierdził, wystawił fakturę pro forma, przyjął przedpłatę na konkretny towar albo w inny sposób dał do zrozumienia, że umowa sprzedaży została zawarta.

W takim przypadku można rozważać roszczenia z tytułu niewykonania albo nienależytego wykonania zobowiązania. W praktyce w pierwszej kolejności należy żądać pisemnie: realizacji zamówienia, zwrotu przedpłaty, wyznaczenia terminu dostawy albo wskazania podstaw odmowy. Jeżeli opóźnienie lub odmowa spowodowały szkodę, można analizować również roszczenie odszkodowawcze, w tym utracone korzyści, ale ich wykazanie w sporach gospodarczych bywa trudne i wymaga dokumentów.

Dowodami mogą być w szczególności: zamówienia mailowe, potwierdzenia przyjęcia zamówień, faktury, potwierdzenia przelewów, wcześniejsza korespondencja, historia realizowanych dostaw, cenniki, uzgodnienia telefoniczne utrwalone w notatkach oraz korespondencja z odbiorcami, którym spółka nie mogła dostarczyć towaru.

Czy odmowa sprzedaży może być wykroczeniem?

W sprawie można rozważyć art. 135 Kodeksu wykroczeń. Przepis ten przewiduje odpowiedzialność za ukrywanie przed nabywcą towaru przeznaczonego do sprzedaży albo umyślną, bez uzasadnionej przyczyny, odmowę sprzedaży w przedsiębiorstwie handlu detalicznego lub gastronomicznym.

Trzeba jednak zachować ostrożność. Ten przepis jest typowo kojarzony z sytuacją konsumencką lub detaliczną, na przykład odmową sprzedaży klientowi w sklepie. Relacja pomiędzy producentem a spółką z o.o., oparta na cyklicznych zamówieniach B2B, może nie mieścić się w klasycznym zastosowaniu tego przepisu. Zgłoszenie sprawy organom ścigania jest możliwe, ale nie należy zakładać, że będzie to najskuteczniejsza droga nacisku na producenta.

Producent może też twierdzić, że miał uzasadnioną przyczynę odmowy, na przykład obawę o płatności, spór z osobą związaną ze spółką, ograniczenia produkcyjne albo zmianę polityki dystrybucji. Państwa argumentem byłoby natomiast to, że spółka jest odrębnym podmiotem od wspólnika, dotychczasowe transakcje były wykonywane prawidłowo, a odmowa nie dotyczy realnego ryzyka po stronie spółki.

Odmowa sprzedaży a prawo konkurencji

W pewnych szczególnych okolicznościach odmowa dostaw może wymagać oceny pod kątem przepisów o ochronie konkurencji. Dotyczy to zwłaszcza sytuacji, gdy producent ma bardzo silną pozycję na rynku, jego produkt jest trudno zastępowalny, a odmowa dostaw może eliminować odbiorcę z rynku lub ograniczać konkurencję.

Nie każda odmowa sprzedaży przez popularnego producenta oznacza naruszenie prawa konkurencji. Kluczowe są m.in. rynek właściwy, dostępność alternatywnych produktów, udział producenta w rynku, przyczyny odmowy, dotychczasowy model dystrybucji oraz skutki dla konkurencji. Jeżeli towar jest rzeczywiście niezbędny dla dalszej działalności spółki, warto zebrać dane o rynku i rozważyć zawiadomienie właściwego organu ochrony konkurencji, ale po wcześniejszej analizie prawnej.

Jakie działania warto podjąć?

Najlepszym pierwszym krokiem jest odejście od rozmów telefonicznych i przejście na komunikację pisemną. W piśmie do producenta warto wskazać historię współpracy, dotychczasowe prawidłowe rozliczenia, konkretne zamówienie lub zapotrzebowanie oraz poprosić o pisemne podanie przyczyn odmowy. Jeżeli producent przyjął przedpłatę, należy dodatkowo zażądać realizacji zamówienia albo zwrotu środków w określonym terminie.

W piśmie można również zasygnalizować, że nagłe i nieuzasadnione wstrzymanie dostaw powoduje szkodę po stronie spółki. Nie warto jednak formułować gróźb bez pokrycia. Skuteczniejsze jest rzeczowe wezwanie, wskazanie dokumentów oraz zapowiedź dochodzenia roszczeń, jeżeli istnieją ku temu podstawy.

• zabezpiecz korespondencję, potwierdzenia zamówień i przelewów,
• sporządź notatkę z rozmowy telefonicznej, w której odmówiono sprzedaży,
• ustal, czy konkretne zamówienie zostało przyjęte, czy tylko próbowano je złożyć,
• policz realną szkodę i utracone marże, ale oddziel je od ogólnych prognoz,
• poszukaj alternatywnych dostawców, aby ograniczyć stratę,
• rozważ wezwanie przedsądowe, a w szczególnych przypadkach analizę pod kątem prawa konkurencji.

Brak umowy ramowej - dlaczego to problem?

Brak sformalizowanej umowy handlowej jest w tej sprawie istotny. Gdy strony nie ustaliły minimalnych wolumenów dostaw, okresu wypowiedzenia współpracy, procedury składania zamówień, zasad odmowy realizacji zamówień ani odpowiedzialności za przerwanie dostaw, trudniej wykazać, że producent naruszył konkretne zobowiązanie.

Stała praktyka handlowa może pomagać w ustalaniu warunków współpracy, na przykład sposobu składania zamówień, terminów płatności czy typowych terminów dostaw. Sama w sobie zwykle nie tworzy jednak obowiązku zawierania kolejnych umów sprzedaży bez końca. Dlatego w przyszłości warto zawrzeć umowę ramową, szczególnie gdy działalność spółki zależy od jednego kluczowego produktu.

Jak zabezpieczyć firmę na przyszłość?

Jeżeli produkt jednego producenta jest podstawą oferty spółki, ryzyko biznesowe powinno być uregulowane w umowie. W praktyce warto rozważyć postanowienia dotyczące minimalnych dostaw, rezerwacji mocy produkcyjnych, terminów realizacji, zasad wypowiedzenia, okresu przejściowego po zakończeniu współpracy, kar umownych, odpowiedzialności za brak dostaw oraz procedury rozwiązywania sporów.

Dobrym rozwiązaniem jest także dywersyfikacja dostawców. Nawet najlepsze roszczenie odszkodowawcze nie zawsze pozwala szybko utrzymać sprzedaż do własnych odbiorców. Z punktu widzenia spółki równie ważne jak działania prawne może być ograniczenie szkody i zapewnienie ciągłości dostaw z innego źródła.

FAQ

Czy producent musi sprzedawać towar dotychczasowemu kontrahentowi?

Co do zasady nie. Jeżeli nie ma umowy zobowiązującej do dalszych dostaw, producent może odmówić przyjmowania nowych zamówień. Wyjątki mogą wynikać z przyjętego już zamówienia, szczególnych przepisów albo okoliczności związanych z prawem konkurencji.

Czy stała współpraca przez kilka lat zastępuje umowę pisemną?

Nie w pełni. Stała współpraca może pomagać w ustaleniu praktyki stron, ale zwykle nie daje takiej ochrony jak umowa ramowa. Bez pisemnych postanowień trudno wykazać obowiązek przyjmowania kolejnych zamówień.

Co zrobić, gdy producent przyjął przedpłatę i nie wysłał towaru?

Należy wysłać pisemne wezwanie do realizacji zamówienia albo zwrotu przedpłaty w wyznaczonym terminie. Jeżeli odmowa spowodowała dodatkową szkodę, można rozważyć roszczenie odszkodowawcze, ale trzeba przygotować dowody jej wysokości i związku z zachowaniem producenta.

Czy można zgłosić odmowę sprzedaży na policję?

Można, ale w relacji producent - przedsiębiorca skuteczność takiego zgłoszenia może być ograniczona. Art. 135 Kodeksu wykroczeń dotyczy przede wszystkim odmowy sprzedaży w handlu detalicznym lub gastronomii, a nie każdej odmowy w obrocie gospodarczym.

Czy konflikt producenta ze wspólnikiem spółki jest wystarczającą przyczyną odmowy?

To zależy od okoliczności. Spółka z o.o. jest odrębnym podmiotem od swoich wspólników, więc dawny prywatny lub finansowy spór ze wspólnikiem nie zawsze uzasadnia odmowę wobec spółki. Nie oznacza to jednak automatycznie, że producent musi zawrzeć kolejną umowę.

Czy można żądać utraconych zysków za przerwanie dostaw?

Można to rozważać głównie wtedy, gdy istniało konkretne zobowiązanie producenta, na przykład przyjęte zamówienie albo umowa o stałej współpracy. Utracone zyski trzeba udowodnić, a sąd nie zasądza ich wyłącznie na podstawie ogólnych przewidywań przedsiębiorcy.

Podsumowanie

W opisanym stanie faktycznym największą przeszkodą jest brak umowy regulującej stałą współpracę. Producent co do zasady może odmówić zawierania kolejnych umów sprzedaży, nawet jeśli wcześniejsze dostawy trwały przez dłuższy czas. Nie może jednak bez konsekwencji uchylać się od wykonania konkretnego zamówienia, które zostało już skutecznie przyjęte, zwłaszcza jeśli pobrał przedpłatę.

Najrozsądniejsze działania to zabezpieczenie dowodów, wysłanie pisemnego wezwania, ustalenie, czy doszło do zawarcia konkretnej umowy sprzedaży, oraz analiza, czy pozycja producenta na rynku może mieć znaczenie z punktu widzenia prawa konkurencji. Równolegle warto ograniczać szkodę, szukając alternatywnych dostawców.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Ustawa z dnia 20 maja 1971 r. - Kodeks wykroczeń, Dz.U. 1971 nr 12 poz. 114
3. Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 29 kwietnia 2003 r., sygn. SK 24/02

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.