- Art. 3b ustawy o kształtowaniu ustroju rolnego (UKUR) dotyczy zmiany wspólnika w handlowych spółkach osobowych, a nie w spółce cywilnej.
- Spółka cywilna nie jest samodzielnym właścicielem nieruchomości. Grunty wniesione do majątku wspólnego należą do wspólników na zasadzie współwłasności łącznej.
- Sama zmiana wspólnika po śmierci ojca nie jest sprzedażą ziemi i nie uruchamia klasycznego prawa pierwokupu KOWR.
- Nieruchomość rolna nabyta w wyniku dziedziczenia, działu spadku lub zapisu windykacyjnego korzysta z wyłączenia obowiązków i ograniczeń określonych w art. 2b ust. 1 i 2 UKUR.
- Darowizna nieruchomości rolnej na rzecz syna po 25 czerwca 2019 r. co do zasady rozpoczyna po stronie obdarowanego nowy 5-letni okres obowiązków i ograniczeń, jeżeli nie zachodzi inny wyjątek ustawowy.
Zmiana wspólnika w spółce cywilnej a UKUR
W opisanej sytuacji trzeba rozróżnić dwie sprawy: zmianę składu osobowego spółki cywilnej oraz obrót nieruchomością rolną. Ustawa o kształtowaniu ustroju rolnego przewiduje szczególne mechanizmy kontroli obrotu ziemią rolną, ale nie każda zmiana po stronie wspólników oznacza sprzedaż albo nabycie nieruchomości.
Art. 3b UKUR odnosi się do zmiany wspólnika lub przystąpienia nowego wspólnika w spółce osobowej będącej właścicielem nieruchomości rolnej. Chodzi jednak o handlowe spółki osobowe, czyli spółkę jawną, partnerską, komandytową oraz komandytowo-akcyjną w rozumieniu art. 4 § 1 pkt 1 Kodeksu spółek handlowych.
Spółka cywilna nie jest taką spółką osobową. Nie jest też samodzielnym właścicielem nieruchomości. Jeżeli grunty zostały wniesione do majątku wspólnego wspólników spółki cywilnej, należą do nich na zasadzie współwłasności łącznej. Z tego powodu mechanizmu z art. 3b UKUR nie należy automatycznie stosować do samej zmiany wspólnika w spółce cywilnej.
Nie oznacza to jednak, że UKUR można pominąć. Jeżeli równolegle doszło do dziedziczenia, darowizny, przeniesienia własności nieruchomości albo zmiany wpisów w księdze wieczystej, trzeba ustalić, jaka czynność rzeczywiście nastąpiła i czy jej skutkiem było nabycie nieruchomości rolnej. Sam wpis w księdze wieczystej nie przesądza jeszcze podstawy ani daty nabycia.
Status majątku i wejście spadkobiercy do spółki cywilnej
Zgodnie z art. 860 § 1 Kodeksu cywilnego przez umowę spółki cywilnej wspólnicy zobowiązują się dążyć do osiągnięcia wspólnego celu gospodarczego, w szczególności przez wniesienie wkładów. Spółka cywilna jest więc umową między wspólnikami, a nie odrębną osobą prawną.
W czasie trwania spółki wspólnik nie może swobodnie rozporządzać udziałem we wspólnym majątku ani udziałem w poszczególnych składnikach tego majątku. Wynika to z art. 863 Kodeksu cywilnego i konstrukcji współwłasności łącznej. Dlatego sformułowanie o darowiźnie ogółu praw i obowiązków w spółce cywilnej wymaga ostrożnej analizy. Nie jest to taka sama konstrukcja jak przeniesienie ogółu praw i obowiązków w handlowej spółce osobowej.
Po śmierci wspólnika znaczenie ma przede wszystkim treść umowy spółki. Art. 872 Kodeksu cywilnego pozwala zastrzec, że spadkobiercy wspólnika wejdą do spółki na jego miejsce. W takim przypadku powinni wskazać jedną osobę wykonującą ich prawa. Nie oznacza to jednak automatycznie, że każdy spadkobierca samodzielnie staje się wspólnikiem ani że dochodzi do odrębnej darowizny nieruchomości.
Jeżeli umowa nie przewidywała wejścia spadkobierców, przy dwuosobowej spółce cywilnej może powstać problem zakończenia stosunku spółki wskutek śmierci jednego ze wspólników. Wówczas trzeba ustalić skutki dla dotychczasowego majątku wspólnego i późniejszych czynności prawnych.
W praktyce należy sprawdzić umowę spółki, dokumenty spadkowe, ewentualne akty darowizny, wpisy w księgach wieczystych oraz to, czy doszło do odrębnego rozporządzenia własnością gruntów. Dopiero na tej podstawie można ocenić skutki wobec KOWR.
Syn przejął miejsce wspólnika, a spółka posiada grunty rolne?
Prawnik może przeanalizować umowę spółki, dokumenty spadkowe i akty notarialne oraz ustalić, czy zmiana wywołała skutki dotyczące własności nieruchomości i ograniczeń UKUR.
Sprawdź skutki prawne zmiany wspólnika ›Czy KOWR ma prawo pierwokupu przy samej zmianie wspólnika?
Prawo pierwokupu przewidziane w art. 3 UKUR jest związane ze sprzedażą nieruchomości rolnej. W ustawowo określonych przypadkach przysługuje ono najpierw uprawnionemu dzierżawcy, a następnie KOWR działającemu na rzecz Skarbu Państwa. Nie każda sprzedaż podlega jednak tym mechanizmom, ponieważ ustawa przewiduje wyjątki.
Jeżeli nie dochodzi do sprzedaży ziemi, lecz jedynie do prawidłowej zmiany osoby uczestniczącej w spółce cywilnej, klasyczne prawo pierwokupu nie powstaje z samego tego powodu.
W opisanym stanie faktycznym syn jest zstępnym zmarłego, a więc osobą bliską w rozumieniu UKUR. Status osoby bliskiej ma znaczenie przy ocenie wyjątków od ograniczeń w obrocie nieruchomościami rolnymi. Nie oznacza jednak zwolnienia ze wszystkich obowiązków przewidzianych w UKUR, zwłaszcza z obowiązków obdarowanego wynikających z art. 2b.
Jeżeli zmiana nastąpiła w ramach sukcesji rodzinnej, bez sprzedaży nieruchomości rolnej, nie należy automatycznie przyjmować, że KOWR może wykonać prawo pierwokupu. Inaczej trzeba ocenić sytuację, gdy pod pozorem zmiany wspólnika dokonano w rzeczywistości czynności przenoszącej własność gruntów. Przy nabyciu innym niż sprzedaż należy również odrębnie zbadać ewentualne prawo nabycia KOWR z art. 4 UKUR oraz właściwe wyjątki ustawowe.
Czy powstaje 5-letnia blokada sprzedaży albo dzierżawy?
Art. 2b ust. 1 UKUR przewiduje obowiązek prowadzenia gospodarstwa rolnego, w skład którego weszła nabyta nieruchomość, przez co najmniej 5 lat od dnia jej nabycia. Osoba fizyczna powinna prowadzić takie gospodarstwo osobiście. W tym okresie, zgodnie z art. 2b ust. 2, nabytej nieruchomości co do zasady nie można zbyć ani oddać w posiadanie innym podmiotom.
Ograniczenie obejmuje również wydzielone części nieruchomości. Nie można więc zakładać, że podział geodezyjny pozwoli ominąć obowiązujący 5-letni okres.
Nie każda zmiana wspólnika w spółce cywilnej uruchamia jednak nowy termin. Trzeba ustalić, czy doszło do nabycia nieruchomości, na jakiej podstawie prawnej nastąpiło nabycie i czy ustawa przewiduje dla niego wyłączenie.
Dziedziczenie, dział spadku i zapis windykacyjny
Nieruchomość rolna nabyta w wyniku dziedziczenia, działu spadku albo zapisu windykacyjnego korzysta z ustawowego wyłączenia z art. 2b ust. 4 UKUR. Do takiej nieruchomości nie stosuje się obowiązku prowadzenia gospodarstwa przez 5 lat z art. 2b ust. 1 ani ograniczenia jej zbycia lub oddania w posiadanie z art. 2b ust. 2.
Oznacza to, że syn, który nabył nieruchomość rolną w drodze dziedziczenia po ojcu, nie jest z samego tego tytułu objęty nowym 5-letnim zakazem sprzedaży lub wydzierżawienia odziedziczonej ziemi. Analogicznie należy oceniać nieruchomość nabytą w wyniku działu spadku lub zapisu windykacyjnego.
Wyłączenie dotyczy jednak obowiązków z art. 2b ust. 1 i 2. Nie zwalnia automatycznie późniejszej sprzedaży odrębnie przeprowadzanej na rzecz kolejnego nabywcy z zasad UKUR dotyczących możliwości nabycia nieruchomości i ewentualnego prawa pierwokupu.
Dwaj bracia prowadzili gospodarstwo w formie spółki cywilnej. Po śmierci jednego z nich umowa spółki przewidywała wejście jego spadkobierców na jego miejsce. Nie zawarto umowy sprzedaży ziemi. Sama zmiana składu osobowego nie dawała podstaw do wykonania prawa pierwokupu z tytułu sprzedaży. Jeżeli syn nabył określoną nieruchomość rolną w wyniku dziedziczenia, korzysta ona również z wyłączenia ograniczeń art. 2b ust. 1 i 2 UKUR.
Darowizna nieruchomości rolnej na rzecz syna
Inne skutki może wywołać darowizna nieruchomości rolnej. Zgodnie z art. 2b ust. 4 pkt 1 UKUR właściciel, na którym ciąży 5-letni obowiązek, może w tym czasie zbyć nieruchomość osobie bliskiej albo oddać ją takiej osobie w posiadanie bez uzyskiwania zgody KOWR przewidzianej w art. 2b ust. 3.
Ten wyjątek dotyczy możliwości dokonania czynności przez dotychczasowego właściciela, a nie automatycznego zwolnienia nowego nabywcy z obowiązków. Syn, który otrzymał ziemię rolną w darowiźnie, co do zasady wchodzi w nowy 5-letni okres obowiązku prowadzenia gospodarstwa oraz ograniczeń sprzedaży i oddawania nieruchomości w posiadanie, jeżeli nie zachodzi inny wyjątek ustawowy.
Znaczenie ma także data nabycia. Historyczne wyłączenie dla nieruchomości nabytych od osoby bliskiej obejmuje nabycia dokonane od 30 kwietnia 2016 r. do 25 czerwca 2019 r. Nie można przenosić tego wyłączenia na późniejsze darowizny rodzinne. Przy darowiźnie dokonanej po 25 czerwca 2019 r. samo pokrewieństwo darczyńcy i obdarowanego nie eliminuje ograniczeń art. 2b.
Ojciec podarował synowi w 2025 r. nieruchomość rolną o powierzchni 12 ha. Sam fakt, że darowizna nastąpiła pomiędzy osobami bliskimi, nie zwalnia syna z obowiązków art. 2b. Jeżeli nie znajduje zastosowania inne wyłączenie ustawowe, syn powinien co do zasady osobiście prowadzić gospodarstwo przez 5 lat od nabycia, a wcześniejsze zbycie lub oddanie ziemi w posiadanie podmiotowi spoza ustawowych wyjątków wymaga zgody KOWR.
Jeżeli w dokumentach występują jednocześnie dziedziczenie i darowizna, trzeba rozdzielić skutki każdej czynności. Nie należy uznawać całej nieruchomości za zwolnioną z art. 2b tylko dlatego, że jedna z wcześniejszych czynności miała charakter spadkowy. Znaczenie mają przedmiot i podstawa poszczególnych nabyć.
Kiedy można uzyskać zgodę KOWR?
Jeżeli obowiązuje 5-letnie ograniczenie i nie zachodzi wyjątek ustawowy, właściciel może wystąpić do Dyrektora Generalnego KOWR o zgodę na wcześniejsze zbycie nieruchomości albo oddanie jej w posiadanie. Zgoda jest wydawana w drodze decyzji administracyjnej w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem nabywcy lub interesem publicznym, zgodnie z art. 2b ust. 3 UKUR.
Wniosek powinien przedstawiać konkretną sytuację właściciela i okoliczności uzasadniające wcześniejszą czynność. Sama chęć sprzedaży ziemi lub uzyskania czynszu dzierżawnego nie przesądza o uzyskaniu zgody.
Nie należy utożsamiać trzech różnych kwestii: możliwości nabycia ziemi przez osobę bliską, uprawnienia dotychczasowego właściciela do przekazania jej osobie bliskiej oraz obowiązków nowego nabywcy. Każda z nich wynika z innych przesłanek UKUR. Przy spółce cywilnej dodatkowo trzeba ustalić, czy nieruchomość należy do majątku wspólnego wspólników, czy stanowi ich odrębną własność.
Sprzedaż części ziemi po zmianie wspólnika
Planowana sprzedaż części gruntów będzie nową, odrębną czynnością. Jeżeli przedmiotem sprzedaży ma być nieruchomość rolna objęta UKUR, notariusz powinien ocenić, czy zastosowanie mają ograniczenia dotyczące nabywcy, czy konieczna będzie umowa warunkowa oraz czy uprawnionemu dzierżawcy lub KOWR przysługuje prawo pierwokupu.
Prawo pierwokupu może nie wystąpić w sytuacjach objętych wyjątkami ustawowymi, na przykład przy określonych transakcjach między osobami bliskimi. Jeżeli jednak nabywcą ma być osoba trzecia, trzeba zweryfikować właściwe ograniczenia i procedurę. Nie można z góry przesądzać, że KOWR zawsze będzie uczestniczyć w takiej transakcji.
Trzeba też pamiętać, że sama możliwość sprzedaży przez wspólników spółki cywilnej zależy od stanu prawnego nieruchomości. Jeżeli grunty należą do majątku wspólnego wspólników, co do zasady rozporządzenie nieruchomością wymaga prawidłowego działania wszystkich współuprawnionych, z uwzględnieniem zasad reprezentacji i wymaganej formy czynności.
Gdy nieruchomość została wcześniej odziedziczona, wyłączenie z art. 2b może pozwalać na jej sprzedaż bez oczekiwania 5 lat i bez zgody na wcześniejsze zbycie z tego przepisu. Nie eliminuje to jednak odrębnych wymagań dotyczących nowej transakcji.
Wspólnicy po uporządkowaniu spraw spadkowych chcą sprzedać 40 ha sąsiedniemu rolnikowi. Sprzedaż jest nową czynnością dotyczącą nieruchomości rolnej, dlatego notariusz musi ocenić status nabywcy i ewentualne prawo pierwokupu. Jeżeli grunty zostały nabyte w wyniku dziedziczenia, samo ograniczenie z art. 2b ust. 2 nie blokuje ich sprzedaży, ale nadal należy zbadać pozostałe przepisy UKUR.
Dzierżawa gruntów rolnych
Dzierżawa nie jest sprzedażą, więc samo zawarcie umowy dzierżawy nie uruchamia prawa pierwokupu KOWR właściwego dla sprzedaży nieruchomości. Może jednak mieć znaczenie z perspektywy zakazu oddawania nieruchomości w posiadanie innemu podmiotowi, jeżeli właściciela obowiązuje 5-letni reżim art. 2b UKUR.
Jeżeli nieruchomość została nabyta w wyniku dziedziczenia, działu spadku lub zapisu windykacyjnego i podlega ustawowemu wyłączeniu, ograniczenie z art. 2b ust. 2 nie stanowi przeszkody do jej wydzierżawienia. Umowę należy wówczas oceniać według pozostałych właściwych przepisów, stanu prawnego nieruchomości oraz zasad dotyczących majątku wspólnego wspólników.
Jeżeli natomiast syn otrzymał ziemię w darowiźnie i rozpoczął się po jego stronie nowy 5-letni okres, oddanie gruntów w dzierżawę osobie trzeciej może wymagać wcześniejszej zgody Dyrektora Generalnego KOWR. Trzeba ustalić, czy zastosowanie ma konkretny wyjątek ustawowy. Samo rodzinne pochodzenie nieruchomości nie wystarcza do pominięcia ograniczenia.
Nie należy także mylić prawa dzierżawcy do korzystania z ziemi z prawem pierwokupu, które może powstać przy późniejszej sprzedaży po spełnieniu odrębnych przesłanek ustawowych.
Wniosek dla opisanej sytuacji
Nie ma podstaw do stwierdzenia, że spółka cywilna została objęta nową 5-letnią blokadą wyłącznie dlatego, że w miejsce zmarłego ojca wszedł syn. Art. 3b UKUR nie dotyczy spółki cywilnej w taki sam sposób jak handlowych spółek osobowych, a sama zmiana wspólnika nie stanowi sprzedaży nieruchomości rolnej.
Rozstrzygające jest jednak ustalenie, w jaki sposób syn uzyskał prawa do gruntów. Jeżeli nabył nieruchomość w wyniku dziedziczenia, działu spadku lub zapisu windykacyjnego, zastosowanie ma ustawowe wyłączenie obowiązków i ograniczeń z art. 2b ust. 1 i 2. Jeżeli natomiast nieruchomość otrzymał w darowiźnie po 25 czerwca 2019 r., co do zasady powstaje nowy 5-letni reżim, chyba że występuje inne wyłączenie ustawowe.
Przed sprzedażą albo dzierżawą części gruntów należy ustalić podstawę i datę nabycia, sprawdzić treść umowy spółki cywilnej, dokumenty spadkowe, akty notarialne i aktualne księgi wieczyste. Dopiero potem można prawidłowo ocenić konieczność udziału KOWR lub uzyskania zgody na planowaną czynność.
FAQ
Czy spółka cywilna może być właścicielem ziemi rolnej?
Nie jako odrębny podmiot prawa. Jeżeli nieruchomość została wniesiona do majątku wspólnego spółki cywilnej, właścicielami są wspólnicy na zasadzie współwłasności łącznej. Nie każda nieruchomość wykorzystywana przez spółkę musi jednak należeć do jej majątku wspólnego.
Czy art. 3b UKUR stosuje się do spółki cywilnej?
Nie do samej zmiany wspólnika spółki cywilnej. Przepis dotyczy handlowych spółek osobowych. Nie wyklucza to stosowania innych przepisów UKUR do rzeczywistych czynności dotyczących nieruchomości rolnej.
Czy wejście syna w miejsce zmarłego ojca daje KOWR prawo pierwokupu?
Sama zmiana wspólnika nie jest sprzedażą nieruchomości rolnej i nie uruchamia prawa pierwokupu z tytułu sprzedaży. Trzeba jednak sprawdzić, czy nie dokonano dodatkowej czynności przenoszącej własność gruntów, która podlega odrębnej ocenie na gruncie UKUR.
Czy po darowiźnie na rzecz syna obowiązuje 5-letni zakaz sprzedaży?
Co do zasady tak, jeżeli syn nabył nieruchomość rolną w darowiźnie po 25 czerwca 2019 r. i nie zachodzi inny wyjątek ustawowy. Sam fakt, że jest osobą bliską darczyńcy, nie zwalnia go z obowiązków art. 2b ust. 1 i 2 UKUR. Wyjątek pozwalający darczyńcy przekazać nieruchomość osobie bliskiej przed upływem własnego 5-letniego okresu nie oznacza takiego zwolnienia dla obdarowanego. Inaczej należy oceniać nieruchomości nabyte od osoby bliskiej w okresie od 30 kwietnia 2016 r. do 25 czerwca 2019 r. oraz nabycia objęte innymi wyłączeniami ustawowymi.
Czy odziedziczoną ziemię rolną można sprzedać przed upływem 5 lat?
Tak, ponieważ nieruchomość nabyta w wyniku dziedziczenia korzysta z wyłączenia ograniczeń art. 2b ust. 1 i 2 UKUR. Przed sprzedażą należy jednak sprawdzić pozostałe wymagania ustawy, w szczególności status przyszłego nabywcy i ewentualne prawo pierwokupu.
Czy można wydzierżawić część ziemi przed upływem 5 lat?
Jeżeli nieruchomość jest objęta ograniczeniem z art. 2b ust. 2 UKUR, jej wydzierżawienie podmiotowi spoza ustawowych wyjątków co do zasady wymaga zgody Dyrektora Generalnego KOWR. Jeżeli natomiast nieruchomość została nabyta w wyniku dziedziczenia, działu spadku lub zapisu windykacyjnego i korzysta z wyłączenia, ograniczenie to nie ma zastosowania.
Twoja sytuacja wymaga indywidualnej oceny?
Opisz sprawę i najważniejsze okoliczności. Prawnik może ocenić problem na podstawie konkretnego stanu faktycznego i wskazać możliwe dalsze działania.
Opisz swoją sprawę prawnikowi ›Wycena zwykle w ciągu 2 godzin
Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje
Źródła:
- Ustawa z dnia 11 kwietnia 2003 r. o kształtowaniu ustroju rolnego – tekst aktu
- Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 860, 863 i 872 – tekst aktu
- Ustawa z dnia 15 września 2000 r. – Kodeks spółek handlowych, w szczególności art. 4 § 1 pkt 1 – tekst aktu
- Krajowy Ośrodek Wsparcia Rolnictwa – obowiązki nabywcy nieruchomości rolnej i wyjątki od ograniczeń ustawowych – informacje KOWR
.jpg)