Zabezpieczenie spółki cywilnej przed śmiercią wspólnika

Majątek w spółce cywilnej nie należy do samej spółki

Spółka cywilna jest umową wspólników uregulowaną w Kodeksie cywilnym. Nie jest spółką handlową, nie ma osobowości prawnej ani własnego majątku w takim znaczeniu jak spółka z o.o. lub spółka jawna. Przedsiębiorcami są wspólnicy, a majątek wykorzystywany w działalności jest objęty szczególną współwłasnością łączną wspólników.

Zgodnie z art. 863 Kodeksu cywilnego wspólnik nie może rozporządzać udziałem we wspólnym majątku wspólników ani udziałem w poszczególnych składnikach tego majątku. W czasie trwania spółki nie może też żądać podziału wspólnego majątku. Oznacza to, że dopóki spółka trwa, nie da się po prostu wskazać, że jeden wspólnik ma konkretny procent każdej maszyny, towaru, konta bankowego lub umowy.

W praktyce udział wspólnika ma znaczenie przede wszystkim przy rozliczeniach między wspólnikami, przy wystąpieniu ze spółki, przy rozwiązaniu spółki oraz przy dziedziczeniu praw majątkowych po zmarłym wspólniku. Dlatego w rodzinnej spółce cywilnej najważniejsze jest nie samo ustalenie udziałów 50/50, lecz zaplanowanie, kto i na jakich zasadach ma kontynuować przedsiębiorstwo.

Czy wejście syna do spółki wymaga wyceny majątku?

Co do zasady samo przystąpienie nowego wspólnika do spółki cywilnej nie wymaga ustawowej wyceny całego przedsiębiorstwa przez rzeczoznawcę. Wycena może być jednak bardzo przydatna, jeżeli wspólnicy chcą rzetelnie ustalić wkłady, udziały w zyskach i stratach, zasady rozliczenia w razie wystąpienia wspólnika albo wartość majątku przekazywanego między członkami rodziny.

Wstąpienie syna do spółki powinno nastąpić przez zmianę umowy spółki albo zawarcie nowej umowy obejmującej dotychczasowych wspólników i nowego wspólnika. W orzecznictwie wskazywano, że poszerzenie składu osobowego spółki cywilnej wymaga zawarcia umowy między dotychczasowymi i nowymi wspólnikami, co wynika między innymi z wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 13 września 1995 r., SA/Ka 1686/94.

Nie należy jednak sprowadzać sprawy wyłącznie do podpisania aneksu. W praktyce trzeba sprawdzić umowy z kontrahentami, bankami, leasingodawcami, wynajmującymi, dostawcami i urzędami. Sama zgoda wierzycieli nie jest co do zasady warunkiem zmiany umowy spółki, ale może być konieczna przy przejęciu długu, zmianie zabezpieczeń, cesji umów, zmianie kredytu, leasingu lub innych zobowiązań.

Po zmianie składu wspólników zwykle konieczne są też aktualizacje ewidencyjne i podatkowe, w tym dane wspólników, dane spółki jako podatnika VAT, rachunki bankowe, zgłoszenia do ubezpieczeń społecznych i dokumenty księgowe. Zakres formalności zależy od sposobu opodatkowania, statusu VAT, rodzaju działalności i posiadanych zezwoleń.

Co się dzieje po śmierci wspólnika spółki cywilnej?

Jeżeli spółkę cywilną tworzy tylko dwóch wspólników, śmierć jednego z nich co do zasady powoduje bardzo poważny problem: nie ma już dwóch stron umowy spółki, a majątek objęty dotąd współwłasnością łączną wymaga rozliczenia. Prawa majątkowe zmarłego wspólnika wchodzą do spadku i podlegają dziedziczeniu według ustawy albo testamentu.

Jeżeli po przystąpieniu syna w spółce byłoby trzech wspólników, sytuacja może być łatwiejsza organizacyjnie, bo po śmierci jednego z rodziców pozostają co najmniej dwie osoby zdolne do dalszego prowadzenia spółki. Mimo to nie wolno zakładać, że problem spadkowy znika. Trzeba uregulować w umowie spółki skutki śmierci wspólnika, sposób rozliczenia ze spadkobiercami, zasady reprezentacji, prowadzenia spraw i wypłaty należności.

Kodeks cywilny pozwala zastrzec w umowie spółki, że spadkobiercy wspólnika wejdą do spółki na jego miejsce. Wtedy spadkobiercy powinni wskazać jedną osobę wykonującą ich prawa. Jeżeli rodzicom zależy na tym, aby rodzeństwo nie uczestniczyło w prowadzeniu firmy, takie rozwiązanie nie zawsze będzie korzystne. Może doprowadzić do tego, że spadkobiercy formalnie uzyskają wpływ na spółkę albo będą musieli zostać spłaceni według zasad ustalonych w umowie i prawie spadkowym.

Brak dobrych postanowień w umowie spółki oznacza ryzyko sporów o wartość udziału zmarłego, o skład majątku, o długi spółki, o możliwość korzystania z urządzeń i lokalu oraz o dalsze wykonywanie umów z kontrahentami. W rodzinnej firmie takie spory często paraliżują działalność szybciej niż sam problem prawny.

Czy rodzeństwo może żądać części majątku firmy?

Rodzeństwo nie staje się automatycznie wspólnikiem spółki cywilnej tylko dlatego, że jest dzieckiem zmarłego wspólnika. Może jednak dziedziczyć po rodzicu, jeżeli należy do kręgu spadkobierców ustawowych albo zostało wskazane w testamencie. Może też dochodzić zachowku, jeżeli zostało pominięte przy dziedziczeniu lub jeżeli za życia rodziców dokonano darowizn naruszających jego uprawnienia.

W praktyce roszczenia rodzeństwa mogą dotyczyć wartości praw majątkowych zmarłego wspólnika, rozliczenia po rozwiązaniu spółki albo zachowku po darowiźnie przedsiębiorstwa na rzecz jednego dziecka. Nie zawsze będzie to roszczenie o konkretną maszynę, lokal czy konto bankowe. Częściej będzie to roszczenie pieniężne odpowiadające wartości udziału spadkowego albo zachowku.

Dlatego przekazanie firmy jednemu dziecku powinno być połączone z analizą testamentów, darowizn, ewentualnych spłat dla pozostałych dzieci, zapisów w umowie spółki i wartości majątku prywatnego rodziców. Samo wyłączenie rodzeństwa ze spółki nie musi wyłączyć ich roszczeń spadkowych.

Darowizna przedsiębiorstwa na rzecz syna

Jeżeli celem jest prowadzenie firmy przez syna i ograniczenie wpływu rodzeństwa na bieżącą działalność, często praktycznym rozwiązaniem jest przekazanie przedsiębiorstwa za życia rodziców. Nie chodzi wtedy o nieformalne przenoszenie pojedynczych składników majątku bez planu, lecz o przygotowaną czynność prawną obejmującą przedsiębiorstwo albo jego zorganizowaną część.

Zgodnie z art. 55¹ Kodeksu cywilnego przedsiębiorstwo jest zorganizowanym zespołem składników niematerialnych i materialnych przeznaczonych do prowadzenia działalności gospodarczej. Może obejmować między innymi nazwę, własność rzeczy, prawa z umów najmu i dzierżawy, wierzytelności, środki pieniężne, koncesje, licencje, zezwolenia, prawa własności przemysłowej, prawa autorskie, tajemnice przedsiębiorstwa oraz księgi i dokumenty związane z działalnością.

Jeżeli w skład przedsiębiorstwa wchodzi nieruchomość, umowa przeniesienia przedsiębiorstwa będzie wymagała aktu notarialnego. Jeżeli nieruchomości nie ma, zbycie przedsiębiorstwa powinno nastąpić co najmniej w formie pisemnej z podpisami notarialnie poświadczonymi. W każdym przypadku trzeba sprawdzić, czy do przeniesienia umów, zezwoleń, leasingów, koncesji lub finansowania potrzebna jest zgoda drugiej strony albo organu.

Syn powinien mieć przygotowaną własną działalność gospodarczą albo inną docelową formę prowadzenia firmy przed przejęciem przedsiębiorstwa. Rodzice jako wspólnicy powinni podjąć zgodne decyzje dotyczące zbycia przedsiębiorstwa, rozliczenia majątku wspólnego wspólników oraz późniejszego zakończenia spółki cywilnej. Po przekazaniu przedsiębiorstwa konieczne są odpowiednie rozliczenia księgowe, remanenty, aktualizacje podatkowe i wyrejestrowania.

Przenoszenie majątku etapami na jednoosobową działalność syna może być możliwe, ale bywa bardziej ryzykowne niż jedna dobrze przygotowana transakcja. Przy pojedynczych darowiznach lub sprzedażach łatwiej o pominięcie umów, zobowiązań, praw do nazwy, zezwoleń, towarów, należności albo dokumentacji. Trzeba też uważać, aby działania nie naruszały praw wierzycieli ani przyszłych roszczeń spadkowych.

Podatki przy darowiźnie przedsiębiorstwa

Darowizna przedsiębiorstwa między rodzicami a dzieckiem może korzystać ze zwolnienia z podatku od spadków i darowizn dla najbliższej rodziny, ale wymaga spełnienia warunków ustawowych. Co do zasady nabycie należy zgłosić właściwemu naczelnikowi urzędu skarbowego w terminie 6 miesięcy, chyba że czynność została dokonana w formie aktu notarialnego i obowiązek zgłoszeniowy realizuje notariusz.

Jeżeli przedmiotem darowizny są środki pieniężne, dla bezpieczeństwa podatkowego powinny zostać przekazane w sposób możliwy do udokumentowania, na przykład przelewem. Przy dużych transakcjach warto wcześniej ustalić, czy przekazywany majątek rzeczywiście stanowi przedsiębiorstwo lub zorganizowaną część przedsiębiorstwa, ponieważ od tego zależą skutki w VAT.

Zgodnie z art. 6 pkt 1 ustawy o VAT przepisów tej ustawy nie stosuje się do transakcji zbycia przedsiębiorstwa lub zorganizowanej części przedsiębiorstwa. Oznacza to, że prawidłowo przygotowane zbycie przedsiębiorstwa nie jest opodatkowane VAT. Jeżeli jednak strony przekażą jedynie pojedyncze składniki majątku, skutki podatkowe mogą być inne.

Po stronie podatku dochodowego trzeba pamiętać, że przychody podlegające ustawie o podatku od spadków i darowizn są wyłączone z ustawy o PIT. Może natomiast pojawić się podatek od czynności cywilnoprawnych w zakresie przejęcia długów, ciężarów albo zobowiązań związanych z darowizną. Właśnie dlatego przed podpisaniem umowy należy ustalić, czy wraz z przedsiębiorstwem przechodzą zobowiązania, kredyty, leasingi albo inne ciężary.

Jakie rozwiązanie jest najbezpieczniejsze?

Najprostsze rozwiązanie zależy od tego, czy rodzice chcą tylko dopuścić syna do wspólnego prowadzenia firmy, czy całkowicie przekazać mu przedsiębiorstwo. Jeżeli celem jest ciągłość działalności po śmierci jednego z rodziców, warto rozważyć przystąpienie syna do spółki i jednoczesną zmianę umowy spółki w zakresie śmierci wspólnika, rozliczeń ze spadkobiercami, reprezentacji i podziału zysków.

Jeżeli celem jest docelowe przejęcie firmy przez syna bez udziału rodzeństwa w zarządzaniu, często lepszym rozwiązaniem jest zaplanowana darowizna przedsiębiorstwa albo sprzedaż przedsiębiorstwa do działalności syna. Trzeba jednak równolegle zaplanować kwestie zachowku, testamentów, ewentualnych spłat i zabezpieczenia rodziców po przekazaniu firmy.

Nie warto opierać sukcesji wyłącznie na założeniu, że rodzeństwo nie zostanie wspólnikami. Mogą nie wejść do spółki, a mimo to mogą mieć roszczenia pieniężne. Dobrze przygotowany plan powinien więc obejmować zarówno dokumenty firmowe, jak i dokumenty spadkowe.

FAQ

Czy spółka cywilna ma własny majątek?

Nie w takim znaczeniu jak spółka z o.o. Majątek używany w spółce cywilnej jest majątkiem wspólnym wspólników objętym współwłasnością łączną. Wspólnik nie może w czasie trwania spółki swobodnie rozporządzać udziałem w tym majątku.

Czy syn może wejść do spółki rodziców bez wyceny rzeczoznawcy?

Tak, przepisy nie nakazują automatycznej wyceny rzeczoznawcy przy przystąpieniu nowego wspólnika. Wycena może być jednak rozsądna, jeżeli trzeba ustalić wkład syna, wartość przedsiębiorstwa, zasady rozliczeń albo ryzyko zachowku.

Czy rodzeństwo będzie miało prawo do firmy po śmierci rodzica?

Rodzeństwo nie musi stać się wspólnikiem, ale może dziedziczyć prawa majątkowe po rodzicu albo dochodzić zachowku. W praktyce roszczenie często ma charakter pieniężny i zależy od testamentu, darowizn, wartości spadku oraz kręgu uprawnionych.

Czy lepiej dopisać dziecko do spółki, czy przekazać mu przedsiębiorstwo?

To zależy od celu. Dopisanie dziecka może pomóc w bieżącej kontynuacji działalności, zwłaszcza gdy po śmierci jednego wspólnika pozostaną co najmniej dwie osoby. Darowizna przedsiębiorstwa może być lepsza, gdy rodzice chcą definitywnie przekazać firmę jednemu dziecku.

Czy darowizna przedsiębiorstwa dziecku zawsze jest wolna od podatku?

Nie zawsze automatycznie. W najbliższej rodzinie możliwe jest zwolnienie z podatku od spadków i darowizn, ale trzeba spełnić warunki formalne, w tym zgłoszenie w terminie, jeżeli nie robi tego notariusz. Osobno należy ocenić VAT, PIT i PCC.

Podsumowanie

Zabezpieczenie rodzinnej spółki cywilnej wymaga czegoś więcej niż ustnego ustalenia, że firmę przejmie jedno dziecko. Trzeba sprawdzić umowę spółki, skład majątku, zobowiązania, umowy z kontrahentami, skutki podatkowe i przyszłe roszczenia spadkowe. Wstąpienie syna do spółki może poprawić ciągłość działania, ale nie usuwa automatycznie praw rodzeństwa wynikających z dziedziczenia lub zachowku.

Jeżeli rodzice chcą przekazać firmę jednemu dziecku, najczęściej należy porównać dwa warianty: zmianę umowy spółki z dopuszczeniem dziecka jako wspólnika albo darowiznę przedsiębiorstwa i późniejsze zakończenie spółki. Najbezpieczniejszy plan powinien być przygotowany przed chorobą lub śmiercią wspólnika, gdy wszyscy mogą jeszcze podpisać potrzebne dokumenty i świadomie uregulować rozliczenia rodzinne.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Ustawa z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług - Dz.U. 2004 nr 54 poz. 535
3. Ustawa z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn
4. Ustawa z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych
5. Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 13 września 1995 r., SA/Ka 1686/94

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.