Przywłaszczenie mienia spółki przez wspólnika i pracownika

Co zrobić po ujawnieniu przywłaszczenia mienia spółki?

Jeżeli w spółce jawnej ujawniono wynoszenie towaru, używanie firmowego majątku do celów prywatnych, sprzedaż składników majątku poza ewidencją albo inne działania polegające na traktowaniu majątku spółki jak własnego, pierwszym krokiem powinno być zabezpieczenie dowodów. W praktyce oznacza to zachowanie nagrania z monitoringu w oryginalnej postaci, sporządzenie kopii, opisanie dat i godzin zdarzeń, zabezpieczenie dokumentów magazynowych, faktur, kart paliwowych, list przewozowych, korespondencji i danych z systemów księgowych.

Warto sporządzić protokół inwentaryzacji i możliwie precyzyjnie ustalić wartość szkody. Dla odpowiedzialności karnej istotne jest nie tylko to, że rzecz zniknęła z majątku spółki, ale również to, czy można wykazać zamiar przywłaszczenia, czyli potraktowania cudzego mienia jak własnego. Nie każde nieprawidłowe rozliczenie albo spór między wspólnikami automatycznie będzie przestępstwem, ale powtarzalne wynoszenie rzeczy, ukrywanie sprzedaży, fałszowanie dokumentów albo korzystanie z firmowych zasobów dla prywatnej korzyści może uzasadniać zawiadomienie organów ścigania.

Jeżeli sprawa dotyczy spółki jawnej, trzeba pamiętać, że jej majątek jest majątkiem spółki. Wspólnik nie może swobodnie zabierać składników tego majątku tylko dlatego, że uczestniczy w zyskach spółki. Rozliczenia między wspólnikami powinny odbywać się zgodnie z umową spółki, przepisami Kodeksu spółek handlowych oraz zasadami rachunkowości.

Przywłaszczenie mienia przez wspólnika spółki jawnej

W przypadku wspólnika trzeba przede wszystkim ocenić, czy doszło do przywłaszczenia cudzej rzeczy ruchomej albo prawa majątkowego w rozumieniu art. 284 Kodeksu karnego. Zgodnie z art. 284 § 1 Kodeksu karnego przywłaszczenie cudzej rzeczy ruchomej lub prawa majątkowego zagrożone jest karą pozbawienia wolności do lat 3. Jeżeli natomiast sprawca przywłaszcza sobie rzecz ruchomą powierzoną, zastosowanie może mieć art. 284 § 2 Kodeksu karnego, który przewiduje karę pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5.

Przywłaszczenie nie polega wyłącznie na fizycznym zabraniu rzeczy. Kluczowe jest zachowanie sprawcy, które pokazuje, że traktuje on rzecz jak swoją: wynosi ją z magazynu, sprzedaje, zużywa prywatnie, odmawia zwrotu, ukrywa ją, przekazuje osobom trzecim albo rozporządza nią wbrew interesowi spółki. W orzecznictwie podkreśla się, że przywłaszczenie wymaga uzewnętrznienia zamiaru włączenia cudzej rzeczy do własnego majątku albo postępowania z nią jak właściciel.

Wspólnik spółki jawnej może mieć dostęp do majątku spółki, prowadzić jej sprawy albo reprezentować spółkę, ale taki dostęp nie oznacza prawa do prywatnego rozporządzania majątkiem spółki. Jeżeli rzecz była mu powierzona w związku z prowadzeniem spraw spółki, kwalifikacja z art. 284 § 2 Kodeksu karnego może być szczególnie istotna. Jeżeli nie doszło do powierzenia, należy badać, czy zachowanie mieści się w art. 284 § 1 Kodeksu karnego lub w innych przepisach.

Odpowiedzialność pracownika lub kierowcy pomagającego w przywłaszczeniu

Wobec pracownika, na przykład kierowcy pomagającego w załadunku lub wywozie mienia, kwalifikacja prawna zależy od jego roli i świadomości. Jeżeli sam przywłaszczył cudzą rzecz, może odpowiadać z art. 284 § 1 Kodeksu karnego. Jeżeli mienie zostało mu powierzone, na przykład miał obowiązek przewozu, przechowania lub rozliczenia towaru, możliwa jest kwalifikacja z art. 284 § 2 Kodeksu karnego.

Jeżeli pracownik nie działał jako główny sprawca, ale świadomie pomagał wspólnikowi w przywłaszczeniu, trzeba rozważyć odpowiedzialność za pomocnictwo albo współsprawstwo. Sam fakt, że pracownik wykonywał polecenie wspólnika, nie zawsze wyłącza jego odpowiedzialność. Znaczenie ma to, czy wiedział, że mienie jest wyprowadzane ze spółki bez podstawy prawnej, czy ukrywał zdarzenie, czy pomagał w obejściu ewidencji albo czy uzyskał z tego korzyść.

Równolegle z działaniami karnymi pracodawca może rozważyć konsekwencje pracownicze. Jeżeli zachowanie pracownika stanowi ciężkie naruszenie podstawowych obowiązków pracowniczych, możliwe jest rozwiązanie umowy o pracę bez wypowiedzenia z winy pracownika. Trzeba jednak pilnować terminu z art. 52 § 2 Kodeksu pracy: co do zasady pracodawca ma 1 miesiąc od uzyskania wiadomości o okoliczności uzasadniającej takie rozwiązanie. Decyzję warto poprzedzić analizą dowodów, ponieważ wadliwe zwolnienie dyscyplinarne może narazić spółkę na spór pracowniczy.

Zawiadomienie o przestępstwie i zabezpieczenie interesów spółki

Jeżeli dowody wskazują na przywłaszczenie, można złożyć zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa do Policji albo prokuratury. Art. 304 § 1 Kodeksu postępowania karnego stanowi, że każdy, kto dowiedział się o popełnieniu przestępstwa ściganego z urzędu, ma społeczny obowiązek zawiadomić o tym prokuratora lub Policję. W sprawach gospodarczych warto przygotować zawiadomienie precyzyjnie: opisać zdarzenia chronologicznie, wskazać osoby, przedstawić dowody, określić wartość szkody i wyjaśnić, dlaczego zachowanie należy traktować jako przywłaszczenie.

Do zawiadomienia warto dołączyć kopię nagrania, protokół z oględzin nagrania, zestawienie braków magazynowych, faktury zakupu przywłaszczonych rzeczy, dane świadków, korespondencję oraz dokumenty potwierdzające, że mienie należało do spółki. Jeżeli zachodzi ryzyko dalszego wyprowadzania majątku, należy rozważyć natychmiastowe ograniczenie dostępu do magazynu, kart paliwowych, kont, systemów księgowych i dokumentacji, z zachowaniem zasad wynikających z umowy spółki oraz prawa pracy.

W postępowaniu karnym spółka może występować jako pokrzywdzona. W praktyce ważne jest, aby osoba składająca zawiadomienie była uprawniona do działania w imieniu spółki albo jasno wskazała swój status wspólnika oraz interes prawny. Jeżeli drugi wspólnik utrudnia działanie spółki, może być potrzebna odrębna analiza reprezentacji i konfliktu interesów.

Czy można powołać się na działanie na szkodę spółki?

W niektórych sprawach samo przywłaszczenie z art. 284 Kodeksu karnego nie wyczerpuje wszystkich możliwych kwalifikacji. Jeżeli wspólnik był zobowiązany do zajmowania się sprawami majątkowymi lub działalnością gospodarczą spółki i przez nadużycie uprawnień albo niedopełnienie obowiązków wyrządził spółce szkodę majątkową, należy rozważyć także art. 296 Kodeksu karnego. Ten przepis dotyczy tzw. nadużycia zaufania w obrocie gospodarczym.

Art. 296 Kodeksu karnego nie będzie jednak właściwy w każdej sytuacji. Trzeba wykazać szczególny obowiązek zajmowania się sprawami majątkowymi lub działalnością gospodarczą oraz szkodę albo zagrożenie szkodą w rozumieniu przepisu. Dlatego kwalifikacja prawna powinna zostać dobrana po analizie umowy spółki, zakresu czynności wspólnika, sposobu prowadzenia spraw spółki i dokumentacji księgowej.

Kroki wobec wspólnika w samej spółce jawnej

Poza odpowiedzialnością karną pozostają działania wewnątrz spółki. W pierwszej kolejności należy sprawdzić umowę spółki: zasady prowadzenia spraw, reprezentacji, podejmowania uchwał, wypłaty zaliczek, rozliczania wydatków i odpowiedzialności wspólników. Jeżeli umowa pozwala szybko ograniczyć dostęp do określonych narzędzi, dokumentów albo składników majątku, warto z tych mechanizmów skorzystać.

Trzeba jednak uważać z jednostronnym pozbawianiem wspólnika ustawowych uprawnień. Zgodnie z art. 30 § 2 Kodeksu spółek handlowych pozbawienie wspólnika prawa reprezentowania spółki może nastąpić wyłącznie z ważnych powodów na mocy prawomocnego orzeczenia sądu. Podobnie art. 47 Kodeksu spółek handlowych przewiduje, że prawo prowadzenia spraw spółki może zostać odebrane wspólnikowi z ważnych powodów na mocy prawomocnego orzeczenia sądu.

Jeżeli konflikt jest głęboki, można rozważyć także art. 63 Kodeksu spółek handlowych. Sąd może orzec rozwiązanie spółki z ważnych powodów na żądanie wspólnika, a jeżeli ważny powód zachodzi po stronie jednego ze wspólników, sąd może na wniosek pozostałych wspólników orzec o jego wyłączeniu ze spółki. W spółce składającej się tylko z dwóch wspólników szczególne znaczenie może mieć art. 66 Kodeksu spółek handlowych, który pozwala sądowi przyznać drugiemu wspólnikowi prawo do przejęcia majątku spółki z obowiązkiem rozliczenia się ze wspólnikiem występującym. Przywłaszczanie mienia spółki, ukrywanie dokumentów, działanie na jej szkodę lub trwała utrata zaufania mogą być argumentami w takim postępowaniu, ale zawsze wymagają udowodnienia.

FAQ

Czy wspólnik może przywłaszczyć mienie spółki jawnej?

Tak. Wspólnik spółki jawnej nie jest prywatnym właścicielem konkretnych składników majątku spółki. Jeżeli zabiera, sprzedaje albo zużywa mienie spółki jak własne i działa z zamiarem jego przywłaszczenia, może ponosić odpowiedzialność karną.

Czy nagranie z monitoringu wystarczy do zgłoszenia sprawy?

Nagranie może być bardzo mocnym dowodem, ale zwykle warto dołączyć także dokumenty potwierdzające własność mienia, jego wartość, datę zdarzenia, braki magazynowe i rolę poszczególnych osób. Im lepiej opisane dowody, tym łatwiej organom ścigania ocenić sprawę.

Czy trzeba najpierw wezwać wspólnika do zwrotu mienia?

Nie zawsze. Wezwanie do zwrotu może być rozsądne, zwłaszcza gdy istnieje szansa polubownego rozwiązania sprawy, ale nie powinno prowadzić do utraty dowodów albo umożliwić dalszego wyprowadzania majątku. Przy poważnych naruszeniach zgłoszenie sprawy Policji lub prokuraturze może być konieczne od razu.

Co zrobić z pracownikiem, który pomagał wspólnikowi?

Należy ustalić, czy pracownik wiedział o bezprawnym charakterze działań i czy świadomie pomagał w przywłaszczeniu. Jeżeli dowody to potwierdzają, można rozważyć zawiadomienie organów ścigania oraz rozwiązanie umowy o pracę bez wypowiedzenia, pamiętając o miesięcznym terminie z art. 52 § 2 Kodeksu pracy.

Czy można usunąć wspólnika ze spółki jawnej?

W określonych sytuacjach tak, ale co do zasady wymaga to postępowania sądowego. Jeżeli ważny powód zachodzi po stronie jednego wspólnika, sąd może na żądanie pozostałych wspólników orzec o jego wyłączeniu ze spółki. W spółce dwuosobowej można też rozważyć żądanie przejęcia majątku spółki na podstawie art. 66 Kodeksu spółek handlowych. W grę może wchodzić także żądanie pozbawienia prawa reprezentacji lub prowadzenia spraw spółki.

Podsumowanie

Przywłaszczenie mienia spółki przez wspólnika albo pracownika wymaga szybkiej, ale przemyślanej reakcji. Najważniejsze jest zabezpieczenie dowodów, ustalenie wartości szkody i prawidłowe opisanie roli każdej osoby uczestniczącej w zdarzeniu. Wspólnik może odpowiadać karnie, a równolegle może ponosić odpowiedzialność wobec spółki oraz konsekwencje wynikające z Kodeksu spółek handlowych. W przypadku pracownika trzeba dodatkowo uwzględnić przepisy prawa pracy, zwłaszcza termin na ewentualne rozwiązanie umowy bez wypowiedzenia.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny - Dz.U. 1997 nr 88 poz. 553, w szczególności art. 284 i art. 296.
2. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks postępowania karnego - Dz.U. 1997 nr 89 poz. 555, w szczególności art. 304.
3. Ustawa z dnia 15 września 2000 r. - Kodeks spółek handlowych - Dz.U. 2000 nr 94 poz. 1037, w szczególności art. 28, art. 30, art. 47, art. 63 i art. 66.
4. Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy - Dz.U. 1974 nr 24 poz. 141, w szczególności art. 52.
5. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z 27 września 2016 r., II AKa 237/16.
6. Wyrok Sądu Najwyższego z 11 stycznia 2017 r., IV KK 283/16.
7. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 19 stycznia 2017 r., II AKa 405/16.

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.