Wzajemne roszczenia wspólnika i spółki a egzekucja komornicza

Wzajemne wierzytelności spółki i wspólnika

W opisanej sprawie występują dwa odrębne tytuły prawne. Po pierwsze, spółka ma prawomocny wyrok przeciwko wspólnikowi na kwotę około 130 tys. zł. Po drugie, wspólnik uzyskał prawomocny tytuł wykonawczy przeciwko spółce na kwotę około 30 tys. zł, określaną w pytaniu jako dywidenda. W przypadku spółki jawnej precyzyjniej mówi się zwykle o udziale w zysku albo o kwocie należnej wspólnikowi na podstawie konkretnego rozliczenia, uchwały, umowy spółki lub wyroku.

To, że wspólnik jest dłużnikiem spółki, nie powoduje samo przez się automatycznego umorzenia roszczenia wspólnika wobec spółki. Dla potrącenia potrzebne jest spełnienie przesłanek z art. 498 Kodeksu cywilnego: obie strony muszą być względem siebie jednocześnie dłużnikami i wierzycielami, przedmiotem obu wierzytelności powinny być pieniądze albo rzeczy tej samej jakości oznaczone co do gatunku, obie wierzytelności powinny być wymagalne i możliwe do dochodzenia przed sądem lub innym organem państwowym.

Potrącenia dokonuje się przez oświadczenie złożone drugiej stronie. Wynika to z art. 499 Kodeksu cywilnego. Oświadczenie ma moc wsteczną od chwili, kiedy potrącenie stało się możliwe, ale w praktyce trzeba umieć wykazać, kiedy oświadczenie zostało złożone, czego dotyczyło i czy obejmowało wierzytelności nadające się do potrącenia.

Czy można było „odjąć” należność wspólnika od jego długu?

Co do zasady tak, ale nie przez samo księgowe odjęcie kwot bez podstawy prawnej. Spółka powinna złożyć wspólnikowi jednoznaczne oświadczenie o potrąceniu i wskazać, jakie wierzytelności potrąca oraz do jakiej wysokości. Jeżeli wierzytelność spółki wynosi 130 tys. zł, a wierzytelność wspólnika 30 tys. zł, skuteczne potrącenie prowadziłoby do umorzenia obu wierzytelności do wysokości 30 tys. zł. Wspólnik nadal pozostawałby dłużnikiem spółki co do pozostałych 100 tys. zł.

Najbezpieczniej zrobić to zanim wierzyciel skieruje sprawę do komornika. Jeżeli egzekucja już trwa, samo poinformowanie komornika może nie wystarczyć, gdy druga strona kwestionuje potrącenie albo nadal posługuje się tytułem wykonawczym. W takiej sytuacji dłużnik może potrzebować dalej idącej obrony, np. wniosku w toku egzekucji, skargi na konkretną wadliwą czynność komornika, a w sporze o wygaśnięcie obowiązku także powództwa przeciwegzekucyjnego z art. 840 § 1 pkt 2 Kodeksu postępowania cywilnego.

Co zmienia zajęcie wierzytelności przez komornika?

Jeżeli wierzytelność wspólnika wobec spółki została zajęta przez komornika prowadzącego egzekucję przeciwko temu wspólnikowi, spółka jako dłużnik zajętej wierzytelności nie powinna płacić bezpośrednio wspólnikowi. Powinna respektować zajęcie i stosować się do wezwań organu egzekucyjnego, chyba że ma podstawy do skutecznego zakwestionowania czynności albo wykazania, że wierzytelność wygasła.

Kluczowy jest art. 504 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z nim zajęcie wierzytelności przez osobę trzecią wyłącza umorzenie tej wierzytelności przez potrącenie tylko w określonych sytuacjach: gdy dłużnik stał się wierzycielem swego wierzyciela dopiero po zajęciu albo gdy jego wierzytelność stała się wymagalna po zajęciu i jednocześnie później niż wierzytelność zajęta. Oznacza to, że zajęcie nie zawsze przekreśla potrącenie, ale wymaga dokładnej analizy dat.

W praktyce trzeba ustalić co najmniej cztery daty: datę powstania wierzytelności spółki wobec wspólnika, datę jej wymagalności, datę powstania i wymagalności roszczenia wspólnika wobec spółki oraz datę zajęcia wierzytelności przez komornika. Dopiero zestawienie tych dat pozwala ocenić, czy potrącenie po zajęciu jest skuteczne.

Czy komornik mógł zająć rachunek bankowy spółki?

Jeżeli wspólnik dysponował prawomocnym wyrokiem zaopatrzonym w klauzulę wykonalności przeciwko spółce, komornik co do zasady mógł wszcząć egzekucję i zastosować przewidziane prawem sposoby egzekucji, w tym zajęcie rachunku bankowego spółki. Komornik nie rozstrzyga w typowym postępowaniu egzekucyjnym całego sporu materialnoprawnego między stronami; wykonuje tytuł wykonawczy i działa w granicach wniosku wierzyciela oraz przepisów Kodeksu postępowania cywilnego.

Jeżeli jednak spółka przed wszczęciem egzekucji skutecznie potrąciła wierzytelność wspólnika ze swoją wierzytelnością, powinna przedstawić komornikowi dokumenty potwierdzające potrącenie i rozważyć odpowiednie środki obrony. Jeżeli wspólnik mimo wygaśnięcia roszczenia wszczął egzekucję, można podnosić, że egzekucja była niecelowa albo że tytuł wykonawczy powinien zostać pozbawiony wykonalności w odpowiednim zakresie.

Kto ponosi koszty egzekucji komorniczej?

Zasadą wynikającą z art. 770 Kodeksu postępowania cywilnego jest to, że dłużnik zwraca wierzycielowi koszty niezbędne do celowego przeprowadzenia egzekucji. Jeżeli więc spółka była dłużnikiem z tytułu wykonawczego, nie zapłaciła zasądzonej kwoty i nie wykazała skutecznego potrącenia, koszty egzekucji prowadzonej przeciwko spółce mogą obciążyć spółkę jako dłużnika.

Inaczej może być wtedy, gdy egzekucja została wszczęta mimo oczywistej niecelowości albo gdy wierzyciel doprowadził do kosztów, choć wiedział, że świadczenie zostało już spełnione, potrącone albo nie może być egzekwowane. Ustawa o kosztach komorniczych przewiduje sytuacje, w których kosztami lub opłatą stosunkową może zostać obciążony wierzyciel, np. przy umorzeniu na jego wniosek, bezczynności albo oczywiście niecelowym wszczęciu egzekucji.

Nie wystarczy jednak ogólne twierdzenie, że wspólnik „nie powinien wysyłać komornika”, bo sam był dłużnikiem spółki. Trzeba wykazać, że przed wszczęciem egzekucji jego roszczenie zostało skutecznie potrącone albo że egzekucja z innych przyczyn była oczywiście niecelowa. Jeżeli potrącenie nie zostało dokonane, a wspólnik miał ważny tytuł wykonawczy, samo skierowanie sprawy do komornika mogło być prawnie dopuszczalne.

Co powinna zrobić spółka w takiej sytuacji?

Spółka powinna przede wszystkim zebrać pełną dokumentację: wyrok zasądzający należność od wspólnika, tytuł wykonawczy wspólnika przeciwko spółce, zawiadomienia o zajęciu rachunku bankowego, zawiadomienie o zajęciu wierzytelności, korespondencję z komornikami oraz ewentualne wcześniejsze oświadczenia o potrąceniu. Następnie należy ustalić, czy potrącenie zostało już skutecznie dokonane, czy dopiero powinno zostać złożone.

Jeżeli potrącenie jest możliwe, spółka powinna złożyć precyzyjne oświadczenie i doręczyć je wspólnikowi w sposób możliwy do udowodnienia. Jeżeli egzekucja już trwa, trzeba dodatkowo poinformować komornika i bank o stanowisku spółki, a w razie potrzeby wystąpić do sądu z właściwym środkiem prawnym. Samo oczekiwanie, że komornicy „porozumieją się” między sobą, może nie zabezpieczyć interesów spółki.

FAQ

Czy potrącenie działa automatycznie?

Nie. Co do zasady potrzebne jest oświadczenie o potrąceniu złożone drugiej stronie. Sam fakt, że strony mają wobec siebie wzajemne długi, nie powoduje jeszcze automatycznego umorzenia wierzytelności.

Czy można potrącić wierzytelność stwierdzoną prawomocnym wyrokiem?

Tak, ale trzeba sprawdzić, kiedy wierzytelność powstała, kiedy stała się wymagalna i czy nie występują przeszkody wynikające z zajęcia wierzytelności albo z etapu postępowania. Jeżeli egzekucja już trwa, często potrzebne są także czynności przed komornikiem albo sądem.

Czy komornik bada, czy wspólnik jest dłużnikiem spółki?

Komornik przede wszystkim wykonuje tytuł wykonawczy. Jeżeli spółka uważa, że roszczenie wspólnika wygasło przez potrącenie, powinna przedstawić dokumenty i skorzystać z właściwych środków prawnych. Spór o samo istnienie długu najczęściej nie kończy się wyłącznie pismem do komornika.

Kto zapłaci koszty egzekucji, jeśli wspólnik wszczął ją mimo własnego długu?

To zależy od tego, czy egzekucja była celowa. Jeżeli spółka była dłużnikiem z tytułu wykonawczego i nie wykazała skutecznego potrącenia, koszty mogą obciążyć spółkę. Jeżeli natomiast egzekucja była oczywiście niecelowa, bo roszczenie zostało wcześniej potrącone lub wygasło, możliwe jest obciążenie kosztami wierzyciela.

Podsumowanie

Wzajemne roszczenia spółki i wspólnika można rozliczyć przez potrącenie, ale tylko przy spełnieniu ustawowych warunków i po złożeniu skutecznego oświadczenia. Zajęcie wierzytelności przez komornika nie zawsze wyłącza potrącenie, jednak wymaga sprawdzenia kolejności zdarzeń i dat wymagalności. Jeżeli wspólnik ma tytuł wykonawczy przeciwko spółce, komornik może prowadzić egzekucję, dopóki spółka skutecznie nie wykaże wygaśnięcia albo ograniczenia obowiązku. O kosztach egzekucji decyduje przede wszystkim celowość egzekucji oraz to, czy roszczenie rzeczywiście istniało w chwili jej wszczęcia.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, w szczególności art. 498, art. 499 i art. 504 - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93.

2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 770 i art. 840 - Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296.

3. Ustawa z dnia 28 lutego 2018 r. o kosztach komorniczych, w szczególności art. 29 i art. 30 - Dz.U. 2018 poz. 770.

4. Ustawa z dnia 15 września 2000 r. - Kodeks spółek handlowych, w szczególności art. 51 i art. 52 dotyczące udziału wspólnika spółki jawnej w zysku - Dz.U. 2000 nr 94 poz. 1037.

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.