Odejście wspólnika ze spółki jawnej

Czy spółkę jawną można przekształcić w jednoosobową?

Nie. Spółka jawna jest spółką osobową i nie może działać jako spółka jednoosobowa. Jeżeli w spółce jawnej było tylko dwóch wspólników, a jeden z nich skutecznie odchodzi, nie dochodzi do klasycznego przekształcenia w jednoosobową spółkę jawną, bo taka forma prawna nie istnieje.

W praktyce pozostający wspólnik ma kilka możliwych rozwiązań. Może przejąć przedsiębiorstwo spółki i prowadzić je dalej jako przedsiębiorca wpisany do CEIDG, może uzgodnić ze wspólnikiem umowne zakończenie działalności spółki z przejęciem majątku albo, jeżeli porozumienia nie ma, skorzystać z drogi sądowej przewidzianej w art. 66 Kodeksu spółek handlowych.

Trzeba odróżnić przejęcie majątku spółki od sukcesji samej spółki. Przedsiębiorstwo może być kontynuowane organizacyjnie i gospodarczo, ale wpis spółki jawnej w KRS co do zasady będzie wymagał wykreślenia, a pozostający wspólnik będzie działał już w innej formie prawnej.

Wypowiedzenie umowy spółki jawnej przez wspólnika

Jeżeli przyczyną zakończenia działalności w dotychczasowym składzie jest wypowiedzenie umowy spółki przez jednego z dwóch wspólników, podstawowe znaczenie ma art. 66 K.s.h. Przepis ten pozwala sądowi przyznać drugiemu wspólnikowi prawo do przejęcia majątku spółki z obowiązkiem rozliczenia się z występującym wspólnikiem zgodnie z art. 65 K.s.h.

Wypowiedzenie umowy spółki jest jednym z powodów rozwiązania spółki. Jeżeli umowa spółki nie stanowi inaczej, wypowiedzenie spółki zawartej na czas nieoznaczony powinno nastąpić na sześć miesięcy przed końcem roku obrotowego. Umowa może jednak przewidywać inne zasady, dlatego przed podjęciem działań trzeba sprawdzić jej treść.

Z żądaniem przejęcia majątku należy wystąpić odpowiednio wcześnie. W praktyce nie warto czekać do zakończenia okresu wypowiedzenia, ponieważ po rozpoczęciu likwidacji sytuacja prawna i faktyczna może się skomplikować, zwłaszcza gdy spółka ma pracowników, leasingi, kredyty, koncesje albo istotne umowy z kontrahentami.

Kiedy można żądać przejęcia majątku spółki?

Art. 66 K.s.h. dotyczy spółki składającej się z dwóch wspólników. Warunkiem jest zaistnienie powodu rozwiązania spółki po stronie jednego z nich. Może to być między innymi wypowiedzenie umowy spółki, ale w konkretnym stanie faktycznym mogą wchodzić w grę także inne przyczyny przewidziane w Kodeksie spółek handlowych lub w samej umowie spółki.

Sąd nie tworzy jednoosobowej spółki jawnej. Sąd może jedynie przyznać pozostającemu wspólnikowi prawo do przejęcia majątku spółki. W efekcie przedsiębiorstwo może być dalej prowadzone, ale już przez tego wspólnika we własnym imieniu, najczęściej jako jednoosobowa działalność gospodarcza.

W orzecznictwie podkreśla się, że przy wypowiedzeniu umowy spółki zasadnicze znaczenie ma sam fakt skutecznego wypowiedzenia, a nie motywy, którymi kierował się wspólnik. Sąd Apelacyjny w Katowicach w wyroku z dnia 18 stycznia 2013 r., sygn. akt V ACa 730/12, wskazał, że celem art. 66 K.s.h. jest ochrona przedsiębiorstwa przed faktyczną likwidacją, do której prowadzi rozwiązanie dwuosobowej spółki jawnej.

Rozliczenie z odchodzącym wspólnikiem

Przejęcie majątku spółki nie oznacza, że pozostający wspólnik może zatrzymać cały majątek bez zapłaty. Musi rozliczyć się ze wspólnikiem występującym według zasad właściwych dla ustalenia udziału kapitałowego. Co do zasady sporządza się osobny bilans, uwzględniający wartość zbywczą majątku spółki. Przy tej ocenie pomocne może być też omówienie: ustalenie wartości udziału w spółce jawnej.

W rozliczeniu należy uwzględnić nie tylko rzeczy ruchome, środki pieniężne czy nieruchomości, lecz także wierzytelności, zobowiązania, prawa z umów, wartość przedsiębiorstwa, jego renomę, bazę klientów, lokalizację, znaki towarowe, know-how oraz inne składniki majątkowe i niemajątkowe, jeżeli mają realną wartość gospodarczą.

Rzeczy wniesione przez wspólnika do spółki tylko do używania podlegają zwrotowi w naturze. Występujący wspólnik uczestniczy też w zysku i stracie ze spraw jeszcze niezakończonych, chyba że strony prawidłowo uzgodnią inny sposób rozliczeń w granicach dopuszczalnych przez prawo.

Pozew o przejęcie majątku spółki jawnej

Jeżeli wspólnicy nie są w stanie uzgodnić przejęcia przedsiębiorstwa dobrowolnie, pozostający wspólnik może wnieść pozew o przyznanie mu prawa do przejęcia majątku spółki. W pozwie trzeba wykazać, że spółka składa się z dwóch wspólników, że po stronie jednego z nich wystąpił powód rozwiązania spółki oraz że przejęcie majątku przez drugiego wspólnika jest uzasadnione.

Do pozwu warto dołączyć umowę spółki, wypowiedzenie lub dokument potwierdzający inny powód rozwiązania, aktualne dokumenty rejestrowe, dokumenty księgowe, zestawienie majątku i zobowiązań, a także wyliczenie proponowanego rozliczenia. W sprawach spornych sąd może korzystać z opinii biegłego, zwłaszcza gdy wartość przedsiębiorstwa jest trudna do ustalenia.

Sądem miejscowo właściwym będzie co do zasady sąd związany z siedzibą spółki. Właściwość rzeczowa zależy od wartości przedmiotu sporu. Przy wartości przedmiotu sporu przekraczającej 100 000 zł sprawa co do zasady należy do sądu okręgowego, a przy niższej wartości do sądu rejonowego, chyba że szczególny przepis przewiduje inaczej.

Opłata sądowa od pozwu w sprawie o prawa majątkowe jest zasadniczo opłatą stosunkową i wynosi 5% wartości przedmiotu sporu, z ustawowymi granicami minimalnymi i maksymalnymi. W konkretnym przypadku trzeba więc ustalić wartość majątku lub roszczenia, od której liczona będzie opłata.

Porozumienie wspólników zamiast procesu

Ten sam cel można często osiągnąć szybciej na drodze umownej. Wspólnicy mogą uzgodnić, że działalność spółki zostanie zakończona bez klasycznej likwidacji, a przedsiębiorstwo zostanie przejęte przez jednego z nich za ustaloną spłatą. Takie rozwiązanie wymaga jednak zgody obu stron i precyzyjnego opisania skutków prawnych, podatkowych oraz księgowych.

Porozumienie powinno określać co najmniej: składniki przejmowanego przedsiębiorstwa, przejmowane zobowiązania, zasady spłaty wspólnika, termin wydania dokumentów i składników majątku, odpowiedzialność za zobowiązania, sposób poinformowania kontrahentów, kwestie pracownicze oraz formalności związane z wykreśleniem spółki z KRS.

Jeżeli porozumienia nie ma, a pozostający wspólnik nie uzyska sądowego prawa przejęcia majątku, zwykle pozostaje likwidacja spółki i ewentualny zakup składników jej przedsiębiorstwa w toku rozliczeń. To rozwiązanie może być dłuższe, droższe i bardziej ryzykowne dla ciągłości biznesu.

Formalności po przejęciu przedsiębiorstwa

Po prawomocnym wyroku albo po wykonaniu porozumienia wspólnik przejmujący przedsiębiorstwo powinien zadbać o formalne zakończenie bytu spółki jawnej oraz rozpoczęcie albo aktualizację własnej działalności. W przypadku spółki jawnej kluczowe znaczenie ma wniosek do KRS o wykreślenie spółki, składany obecnie elektronicznie w systemie obsługującym postępowanie rejestrowe.

Równolegle trzeba uporządkować sprawy podatkowe i ewidencyjne. W zależności od sytuacji konieczne może być zgłoszenie VAT-Z, aktualizacja danych identyfikacyjnych, rozliczenie remanentu, zamknięcie ksiąg spółki, rozliczenie podatku dochodowego wspólników oraz zgłoszenia związane z ubezpieczeniami w ZUS. Zakres obowiązków zależy od tego, czy spółka była czynnym podatnikiem VAT, zatrudniała pracowników, posiadała środki trwałe lub prowadziła pełne księgi.

Jeżeli działalność ma być kontynuowana jako jednoosobowa działalność gospodarcza, trzeba uzyskać lub zaktualizować wpis w CEIDG. Wniosek CEIDG można złożyć elektronicznie z użyciem profilu zaufanego, e-dowodu albo kwalifikowanego podpisu elektronicznego, a także w urzędzie gminy. Wpis CEIDG obejmuje również część zgłoszeń do urzędu skarbowego, GUS i ZUS, ale nie zastępuje wszystkich czynności potrzebnych przy zakończeniu działalności spółki jawnej.

W praktyce trzeba też zweryfikować umowy z kontrahentami, leasingi, kredyty, rachunki bankowe, licencje, zezwolenia, domeny internetowe, prawa do znaków towarowych, polisy ubezpieczeniowe i umowy z pracownikami. Nie każde prawo albo obowiązek przechodzi automatycznie, dlatego w wielu przypadkach potrzebna będzie zgoda kontrahenta, aneks albo nowa umowa.

Pracownicy, kontrakty i odpowiedzialność za długi

Jeżeli wraz z przedsiębiorstwem przejmowany jest zakład pracy lub jego część, mogą powstać skutki przewidziane w art. 23(1) Kodeksu pracy, w szczególności przejście pracowników na nowego pracodawcę. W takiej sytuacji trzeba zadbać o obowiązki informacyjne, dokumentację kadrową i rozliczenia z ZUS.

Odejście wspólnika i zakończenie działalności spółki nie zwalniają automatycznie z odpowiedzialności za zobowiązania powstałe wcześniej. Spółka jawna oraz jej wspólnicy odpowiadają za długi według zasad wynikających z Kodeksu spółek handlowych, a sposób rozliczenia między wspólnikami nie zawsze jest skuteczny wobec wierzycieli. Dlatego przed przejęciem przedsiębiorstwa trzeba ustalić pełną listę zobowiązań, w tym podatkowych, pracowniczych, kredytowych i spornych.

FAQ

Czy mogę prowadzić spółkę jawną sam po odejściu wspólnika?

Nie. Spółka jawna nie może działać jako jednoosobowa. Możesz natomiast przejąć przedsiębiorstwo spółki i prowadzić je dalej w innej formie, najczęściej jako jednoosobowa działalność gospodarcza.

Czy zawsze potrzebny jest pozew do sądu?

Nie zawsze. Jeżeli wspólnicy są zgodni co do przejęcia przedsiębiorstwa, spłaty i zakończenia działalności spółki, mogą zawrzeć porozumienie. Pozew jest potrzebny przede wszystkim wtedy, gdy nie ma zgody albo trzeba uzyskać sądowe rozstrzygnięcie na podstawie art. 66 K.s.h.

Jak ustala się kwotę należną odchodzącemu wspólnikowi?

Co do zasady sporządza się bilans z uwzględnieniem wartości zbywczej majątku spółki. Bierze się pod uwagę aktywa, zobowiązania, wierzytelności, wartość przedsiębiorstwa i inne składniki majątkowe. W razie sporu konieczna może być opinia biegłego.

Czy przejęcie majątku oznacza automatyczne przejęcie wszystkich umów?

Nie zawsze. Część umów może wymagać zgody kontrahenta, cesji, aneksu albo zawarcia nowej umowy. Szczególnie trzeba sprawdzić leasingi, kredyty, najem, licencje, zezwolenia i kontrakty z kluczowymi klientami.

Co zrobić po przejęciu przedsiębiorstwa spółki jawnej?

Należy rozliczyć wspólnika, uporządkować księgi i podatki, złożyć właściwe wnioski do KRS i ewentualnie CEIDG, dokonać zgłoszeń podatkowych oraz ubezpieczeniowych, a także zweryfikować umowy, rachunki bankowe, pracowników i dokumentację firmową.

Podsumowanie

Odejście jednego z dwóch wspólników nie pozwala na dalsze prowadzenie spółki jawnej jako jednoosobowej spółki. Pozostający wspólnik może jednak dążyć do zachowania przedsiębiorstwa: przez porozumienie ze wspólnikiem albo przez sądowe przejęcie majątku na podstawie art. 66 K.s.h. Kluczowe jest prawidłowe rozliczenie udziału kapitałowego, ustalenie wartości przedsiębiorstwa i dopilnowanie formalności rejestrowych, podatkowych oraz umownych.

Najbezpieczniej rozpocząć od analizy umowy spółki, dokumentów księgowych, listy zobowiązań i treści wypowiedzenia. Dopiero potem warto wybrać ścieżkę: negocjacje i porozumienie, pozew o przejęcie majątku albo likwidację spółki.