Śmierć wspólnika w dwuosobowej spółce cywilnej

Dlaczego śmierć wspólnika jest problemem w dwuosobowej spółce cywilnej?

Spółka cywilna nie jest odrębną osobą prawną ani spółką handlową. Jest umową wspólników, którzy zobowiązują się dążyć do wspólnego celu gospodarczego. Z tego wynika praktyczny problem: do istnienia spółki cywilnej potrzebnych jest co najmniej dwóch wspólników.

Jeżeli spółkę cywilną tworzą tylko dwie osoby, na przykład małżonkowie albo dwaj wspólnicy prowadzący firmę rodzinną, śmierć jednej z nich może doprowadzić do sytuacji, w której po stronie spółki pozostaje tylko jeden wspólnik. Bez wcześniejszego zabezpieczenia trzeba wtedy liczyć się z rozwiązaniem spółki, rozliczeniami ze spadkobiercami, uporządkowaniem majątku wspólnego wspólników, rachunków bankowych, umów z kontrahentami, zezwoleń oraz spraw pracowniczych.

Sam fakt, że firma zatrudnia pracowników albo ma bieżące kontrakty, nie oznacza automatycznej kontynuacji spółki. Trzeba oddzielić dalsze prowadzenie przedsiębiorstwa, prawa spadkobierców, rozliczenie udziału zmarłego wspólnika i możliwość zachowania wielości wspólników.

Klauzula z art. 872 Kodeksu cywilnego

Podstawowym zabezpieczeniem jest postanowienie umowy spółki o wejściu spadkobierców zmarłego wspólnika do spółki. Zgodnie z art. 872 Kodeksu cywilnego można zastrzec, że spadkobiercy wspólnika wejdą do spółki na jego miejsce. W takim przypadku powinni wskazać spółce jedną osobę, która będzie wykonywała ich prawa. Dopóki tego nie zrobią, pozostali wspólnicy mogą sami podejmować czynności w zakresie prowadzenia spraw spółki.

Taką klauzulę najlepiej wpisać wprost do umowy spółki cywilnej. Jeżeli obecna umowa jej nie zawiera, wspólnicy mogą podpisać aneks. Aneks powinien być podpisany przez wszystkich wspólników i zachowywać formę wymaganą dla umowy spółki. Jeżeli do spółki wniesiono składnik wymagający szczególnej formy, na przykład nieruchomość, trzeba osobno sprawdzić wymogi formalne zmiany umowy.

Klauzula z art. 872 K.c. nie pozwala jednak swobodnie wskazać dowolnej osoby spoza kręgu spadkobierców jako następcy zmarłego wspólnika. Jeżeli wspólnicy chcą, aby po śmierci jednego z nich firmę prowadziła konkretna osoba trzecia, trzeba rozważyć przyjęcie jej do spółki za życia wspólników albo odpowiednio zaplanować dziedziczenie.

Spadkobiercy jako wspólnik zbiorowy

Jeżeli spadkobierców jest kilku, ich wejście do spółki nie oznacza prostego powstania kilku niezależnych udziałów wspólnikowskich. W praktyce spadkobiercy wykonują prawa zmarłego wspólnika wobec spółki jako jedna strona. Dlatego powinni wskazać jedną osobę, która będzie wykonywała ich prawa w sprawach spółki.

Wstąpienie spadkobierców do spółki na podstawie art. 872 K.c. wynika z postanowienia umowy spółki i jest powiązane z dziedziczeniem. W orzecznictwie podkreśla się, że spadkobiercy nie muszą składać odrębnego oświadczenia o przystąpieniu do spółki, jeżeli umowa przewiduje ich wejście na miejsce zmarłego wspólnika. Jeżeli natomiast spadkobierca nie chce pozostawać w spółce, w konkretnych okolicznościach może rozważać wypowiedzenie udziału z ważnych powodów.

Jeżeli umowa spółki nie zawiera klauzuli z art. 872 K.c. i nie zadziała zarząd sukcesyjny, spadkobiercy co do zasady nie dziedziczą statusu wspólnika. Mogą natomiast dochodzić roszczeń majątkowych związanych z rozliczeniem udziału zmarłego wspólnika, a przy rozwiązaniu spółki także z podziałem majątku wspólnego wspólników.

Małoletnie dzieci jako spadkobiercy wspólnika

W rodzinnych spółkach cywilnych szczególnie ważne jest ustalenie, czy spadkobiercami zmarłego wspólnika mogą być małoletnie dzieci. Dzieci mogą dojść do dziedziczenia z ustawy albo z testamentu, a klauzula z art. 872 K.c. może spowodować, że wejdą do spółki jako spadkobiercy zmarłego wspólnika.

Małoletni nie wykonuje swoich praw samodzielnie. Zasadniczo działa przez przedstawiciela ustawowego, ale przy czynnościach przekraczających zwykły zarząd majątkiem dziecka, przy konflikcie interesów albo przy czynnościach istotnych dla majątku dziecka może być potrzebna zgoda sądu opiekuńczego lub udział kuratora. Dlatego samo wpisanie do umowy, że spadkobiercy wchodzą do spółki, nie usuwa wszystkich problemów decyzyjnych.

Jeżeli wspólnicy nie chcą, aby małoletnie dzieci uczestniczyły w prowadzeniu firmy, trzeba połączyć rozwiązania z zakresu prawa spółki cywilnej, prawa spadkowego i prawa rodzinnego. W praktyce analizuje się testamenty, zarząd sukcesyjny, wcześniejsze przyjęcie dorosłego wspólnika, rozliczenia z dziećmi oraz możliwe roszczenia o zachowek.

Zarząd sukcesyjny a spółka cywilna

Zarząd sukcesyjny ma znaczenie wtedy, gdy wspólnik spółki cywilnej był przedsiębiorcą wpisanym do CEIDG. Jest to rozwiązanie czasowe, które ma umożliwić prowadzenie przedsiębiorstwa po śmierci przedsiębiorcy i ograniczyć paraliż działalności do czasu uporządkowania spraw spadkowych.

Jeżeli w umowie spółki zastrzeżono wejście spadkobierców do spółki i ustanowiono zarząd sukcesyjny, prawa spadkobierców wspólnika w spółce wykonuje zarządca sukcesyjny. Prowadzi on sprawy spółki i reprezentuje ją na zasadach obowiązujących zmarłego wspólnika od dnia ustanowienia zarządu sukcesyjnego.

Jeżeli w umowie spółki nie ma klauzuli z art. 872 K.c., ale został ustanowiony zarząd sukcesyjny, spadkobiercy zmarłego wspólnika mogą wejść do spółki na jego miejsce, jeżeli pozostali wspólnicy wyrażą na to zgodę. Zarządca sukcesyjny powinien niezwłocznie zawiadomić pozostałych wspólników na piśmie o ustanowieniu zarządu. Brak pisemnego sprzeciwu w terminie 14 dni od otrzymania zawiadomienia oznacza zgodę na wejście spadkobierców do spółki.

W spółce dwuosobowej istotny jest także termin dwumiesięczny. Jeżeli po śmierci wspólnika w spółce cywilnej pozostaje jeden wspólnik, spółka ulega rozwiązaniu najpóźniej z upływem dwóch miesięcy od dnia śmierci przedsiębiorcy, jeżeli wcześniej nie został ustanowiony zarząd sukcesyjny. Jeżeli jedyny pozostały wspólnik złoży zarządcy sukcesyjnemu pisemny sprzeciw wobec wejścia spadkobierców do spółki, spółka rozwiąże się z dniem złożenia sprzeciwu.

Czy można wskazać osobę trzecią na miejsce zmarłego wspólnika?

Nie można bezpiecznie oprzeć sukcesji spółki cywilnej na samym zapisie, że po śmierci wspólnika jego miejsce automatycznie zajmie dowolna osoba trzecia, która nie jest spadkobiercą i wcześniej nie została wspólnikiem. Art. 872 K.c. dotyczy spadkobierców wspólnika, a nie osoby wskazanej przez wspólników jak beneficjent polisy.

Jeżeli wspólnicy chcą, aby po śmierci jednego z nich firmę prowadziła konkretna dorosła osoba, najprostszym rozwiązaniem organizacyjnym bywa przyjęcie tej osoby do spółki jeszcze za życia wspólników. Wtedy po śmierci jednego wspólnika spółka nie zostaje jednoosobowa i może nadal istnieć między pozostałymi wspólnikami, z zastrzeżeniem konieczności rozliczenia spadkobierców zmarłego.

Wprowadzenie trzeciego wspólnika wymaga jednak starannego przygotowania. Trzeba określić wkłady, udział w zyskach i stratach, zasady prowadzenia spraw, reprezentację, prawo wypowiedzenia udziału, rozliczenia przy wystąpieniu oraz konsekwencje podatkowe. Bez takich postanowień zabezpieczenie sukcesyjne może stać się źródłem nowego sporu.

Co wybrać w praktyce?

Najlepsze rozwiązanie zależy od tego, kto ma faktycznie prowadzić firmę po śmierci wspólnika. Jeżeli wspólnicy akceptują wejście spadkobierców, warto dopisać do umowy precyzyjną klauzulę z art. 872 K.c. i ustalić, kto będzie wykonywał prawa spadkobierców. Jeżeli spadkobiercy są małoletni albo nieprzygotowani do prowadzenia działalności, potrzebne są dodatkowe zabezpieczenia organizacyjne.

Jeżeli celem jest maksymalna ciągłość działalności, bezpiecznym rozwiązaniem bywa posiadanie w spółce co najmniej trzech wspólników. W razie śmierci jednego z nich spółka nadal ma przynajmniej dwóch wspólników, a spadkobiercy zmarłego mogą zostać rozliczeni albo wejść do spółki, jeżeli umowa tak stanowi.

Jeżeli wspólnicy nie chcą obecnie dopuszczać osoby trzeciej, powinni co najmniej uzupełnić umowę spółki o klauzulę z art. 872 K.c., rozważyć ustanowienie zarządcy sukcesyjnego oraz przygotować praktyczną procedurę pośmiertną: kto kontaktuje się z bankiem, księgowością, pracownikami, kontrahentami i urzędami, kto wykonuje prawa spadkobierców oraz kto ma dostęp do dokumentów i rachunków.

Trzeba też ustalić, czy majątek używany w działalności należy do majątku wspólnego małżonków, majątków osobistych wspólników, czy do wspólnego majątku wspólników spółki cywilnej. Od tego zależy późniejsze rozliczenie ze spadkobiercami i realna możliwość kontynuowania działalności.

FAQ

Czy dwuosobowa spółka cywilna może działać po śmierci jednego wspólnika?

Może, ale tylko wtedy, gdy zostanie zachowana wielość wspólników albo zastosowany zostanie mechanizm ustawowy pozwalający czasowo utrzymać działalność. Najważniejsze rozwiązania to klauzula z art. 872 K.c., zarząd sukcesyjny oraz wcześniejsze przyjęcie kolejnego wspólnika.

Czy spadkobiercy automatycznie dziedziczą udział w spółce cywilnej?

Nie w typowym znaczeniu dziedziczenia udziału członkowskiego. Co do zasady dziedziczone są roszczenia majątkowe związane z rozliczeniem zmarłego wspólnika. Wejście spadkobierców do spółki jest możliwe, gdy przewiduje to umowa spółki albo gdy spełnione są warunki z ustawy o zarządzie sukcesyjnym.

Czy do umowy spółki można dopisać klauzulę sukcesyjną po latach?

Tak. Wspólnicy mogą zmienić umowę spółki aneksem, jeżeli zrobią to zgodnie z umową i zachowają wymaganą formę. W praktyce aneks powinien być podpisany przez wszystkich wspólników i jasno określać, czy spadkobiercy każdego wspólnika wchodzą do spółki na jego miejsce.

Czy małoletnie dzieci mogą wejść do spółki cywilnej jako spadkobiercy?

Tak, jeżeli są spadkobiercami i umowa spółki przewiduje wejście spadkobierców na podstawie art. 872 K.c. W praktyce ich prawa wykonuje przedstawiciel ustawowy albo inna uprawniona osoba, a przy czynnościach przekraczających zwykły zarząd lub przy konflikcie interesów może być potrzebna zgoda sądu opiekuńczego.

Czy zarząd sukcesyjny zastępuje aneks do umowy spółki?

Nie w pełni. Zarząd sukcesyjny może zabezpieczyć ciągłość przedsiębiorstwa po śmierci wspólnika wpisanego do CEIDG, ale nie usuwa potrzeby dobrego uregulowania umowy spółki. Najbezpieczniej traktować go jako uzupełnienie klauzuli sukcesyjnej i planu spadkowego.

Czy można wskazać osobę trzecią, która przejmie miejsce zmarłego wspólnika?

Nie wystarczy wskazać w umowie dowolnej osoby trzeciej, jeżeli nie jest ona spadkobiercą i nie została wcześniej wspólnikiem. Jeżeli konkretna osoba ma prowadzić firmę po śmierci wspólnika, najczęściej trzeba przyjąć ją do spółki za życia wspólników albo odpowiednio zaplanować dziedziczenie.

Co stanie się ze spadkobiercami, jeżeli nie wejdą do spółki?

Spadkobiercy nie uzyskują wtedy statusu wspólnika, ale mogą mieć roszczenia o rozliczenie udziału zmarłego wspólnika, udziału w majątku wspólnym albo należnego zysku. Zakres rozliczeń zależy od umowy spółki, składu majątku i przyczyny ustania udziału zmarłego.

Podsumowanie

W dwuosobowej spółce cywilnej śmierć jednego wspólnika jest poważnym ryzykiem organizacyjnym, ponieważ spółka cywilna nie powinna pozostać jednoosobowa. Podstawowe zabezpieczenia to klauzula z art. 872 K.c., zarząd sukcesyjny oraz ewentualne przyjęcie trzeciego wspólnika za życia.

Jeżeli w grę wchodzą małoletnie dzieci, trzeba dodatkowo zaplanować reprezentację, zgodę sądu opiekuńczego przy ważniejszych czynnościach, testamenty i rozliczenia spadkowe. Ostateczny wybór zależy od tego, kto faktycznie ma prowadzić firmę po śmierci wspólnika i jak ma wyglądać rozliczenie ze spadkobiercami.