Podział majątku spółki cywilnej przy wyjściu wspólnika

Wystąpienie wspólnika ze spółki cywilnej

Podstawową zasadę rozliczenia określa art. 871 K.c.. Wspólnikowi występującemu ze spółki zwraca się w naturze rzeczy, które wniósł do spółki tylko do używania. Ponadto wypłaca się mu w pieniądzu wartość wkładu oznaczoną w umowie spółki, a jeżeli umowa jej nie określa, wartość wkładu z chwili wniesienia.

Poza zwrotem wkładu wspólnikowi wypłaca się w pieniądzu taką część wartości wspólnego majątku pozostałego po odliczeniu wartości wkładów wszystkich wspólników, jaka odpowiada jego udziałowi w zyskach. Jeżeli umowa spółki przewiduje udział po 50%, zasadniczo taki sam stosunek przyjmuje się przy podziale nadwyżki, chyba że wspólnicy skutecznie ustalili inaczej.

Rozliczenia dokonuje się według stanu z dnia wystąpienia wspólnika. Trzeba więc ustalić aktywa, zobowiązania, wkłady, środki trwałe, rozliczone wcześniej składniki majątku oraz ewentualne należności i długi. Wspólnik, który występuje ze spółki, nadal może odpowiadać za zobowiązania powstałe w czasie, gdy był wspólnikiem.

W spółce dwuosobowej samo wystąpienie jednego wspólnika powoduje praktyczny problem: spółka cywilna wymaga co najmniej dwóch wspólników. Jeżeli nie zostanie wprowadzony nowy wspólnik, spółka zasadniczo ulega rozwiązaniu, a rozliczenie odbywa się według reguł dotyczących majątku po rozwiązaniu spółki.

Likwidacja spółki cywilnej i podział majątku

Jeżeli spółka cywilna zostaje rozwiązana, stosuje się art. 875 K.c. Od chwili rozwiązania spółki do wspólnego majątku wspólników stosuje się odpowiednio przepisy o współwłasności w częściach ułamkowych. W praktyce oznacza to przejście od wspólności łącznej, w której nie ma udziałów w poszczególnych składnikach, do współwłasności ułamkowej.

Najpierw należy zapłacić długi spółki wobec osób trzecich. Następnie zwraca się wspólnikom wkłady, stosując odpowiednio przepisy o rozliczeniu wspólnika występującego. Dopiero pozostałą nadwyżkę dzieli się między wspólników w takim stosunku, w jakim uczestniczyli w zyskach.

Nie istnieje sformalizowane postępowanie likwidacyjne spółki cywilnej podobne do likwidacji spółek handlowych. Wspólnicy powinni jednak sporządzić porozumienie, wykaz składników majątku, rozliczenie zobowiązań, dokumenty księgowe oraz dokonać odpowiednich aktualizacji w CEIDG i rejestrach podatkowych, jeżeli są wymagane w konkretnej sytuacji.

Jeżeli wspólnicy nie uzgodnią podziału majątku, możliwe jest sądowe zniesienie współwłasności albo dochodzenie roszczeń z tytułu rozliczenia spółki. Przy nieruchomościach, maszynach o znacznej wartości lub sporze co do wyceny często potrzebna jest opinia rzeczoznawcy.

Przyjęcie trzeciego wspólnika zamiast likwidacji

Jeżeli pozostający wspólnik chce kontynuować działalność, praktycznym rozwiązaniem może być wcześniejsze albo równoczesne wprowadzenie trzeciego wspólnika. Dzięki temu po wystąpieniu dotychczasowego wspólnika w spółce nadal pozostają co najmniej dwie osoby.

Zmiana składu osobowego spółki cywilnej wymaga zgodnego działania wspólników. W praktyce przygotowuje się aneks albo nową umowę spółki obejmującą dotychczasowych i nowego wspólnika, określa wkłady, udział w zyskach i stratach, sposób reprezentacji oraz zasady rozliczenia ustępującego wspólnika.

Jeżeli w majątku wspólnym znajduje się nieruchomość, zmiana kręgu wspólników może wymagać zachowania formy aktu notarialnego. Wynika to z tego, że przystąpienie nowej osoby wpływa na krąg współuprawnionych do nieruchomości objętej wspólnością łączną. W orzecznictwie wskazywano, że przystąpienie nowego wspólnika do spółki cywilnej, w której wspólnikom przysługuje współwłasność łączna nieruchomości, wymaga formy właściwej dla przeniesienia własności nieruchomości.

Podatki przy wystąpieniu wspólnika

Skutki podatkowe zależą od tego, czy wspólnik otrzymuje pieniądze, składniki majątku, spłatę za nieruchomość, czy następuje likwidacja całej spółki. Nie należy zakładać, że każda wypłata jest neutralna podatkowo tylko dlatego, że wspólnicy wcześniej płacili podatek od bieżących dochodów.

Na gruncie ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych środki pieniężne otrzymane przez wspólnika przy wystąpieniu ze spółki niebędącej osobą prawną mogą stanowić przychód z działalności gospodarczej. Jednocześnie przepisy przewidują wyłączenia dotyczące tej części środków, która odpowiada nadwyżce przychodów nad kosztami uzyskania przychodów, wcześniej opodatkowanej u wspólnika i pomniejszonej o dokonane wypłaty.

Składniki niepieniężne otrzymane przy likwidacji spółki albo wystąpieniu wspólnika zwykle nie powodują opodatkowania PIT w samym momencie ich otrzymania. Przychód może powstać dopiero przy ich odpłatnym zbyciu, z uwzględnieniem szczególnych zasad, w tym reguły dotyczącej upływu 6 lat liczonych od pierwszego dnia miesiąca następującego po miesiącu likwidacji spółki lub wystąpienia wspólnika, jeżeli zbycie nie następuje w ramach działalności gospodarczej.

Osobno trzeba ocenić VAT. Wycofanie towarów, środków trwałych lub nieruchomości z działalności do majątku prywatnego może powodować obowiązek rozliczenia VAT, zwłaszcza jeżeli przy nabyciu albo ulepszeniu przysługiwało prawo do odliczenia podatku naliczonego. Przy lokalu użytkowym znaczenie mogą mieć również wcześniejsze nakłady, amortyzacja i historia odliczeń.

Samochody, maszyny i lokal użytkowy w rozliczeniu

Jeżeli samochody zostały już faktycznie rozliczone między wspólnikami, nie należy udawać, że ich nie było. Trzeba raczej prawidłowo opisać wcześniejsze rozliczenie w dokumentach spółki, wykazie składników majątku i ewidencji środków trwałych. Pozwoli to uniknąć późniejszego sporu, czy dany składnik został już uwzględniony przy rozliczeniu występującego wspólnika.

Maszyny i urządzenia można rozliczyć przez przyznanie ich jednemu wspólnikowi z odpowiednią spłatą, podział rzeczowy albo sprzedaż i podział ceny. Najbezpieczniej ustalić wartość rynkową, szczególnie gdy sprzęt jest istotną częścią majątku spółki albo został w znacznym stopniu zamortyzowany podatkowo.

Lokal użytkowy jest najważniejszym elementem planowania. Jeżeli zostanie wycofany ze spółki przed wystąpieniem wspólnika, trzeba ustalić, do czyjego majątku trafi, czy będzie potrzebny akt notarialny, jak rozliczyć wartość lokalu i jakie będą skutki podatkowe. Jeżeli lokal pozostanie w majątku wspólnym do dnia wystąpienia albo rozwiązania spółki, jego wartość zwiększy podstawę rozliczenia między wspólnikami.

Nie ma jednej odpowiedzi, czy lepsze jest wcześniejsze wycofanie lokalu, czy pozostawienie go do rozliczenia. Jeżeli wspólnicy są zgodni i jeden z nich ma środki na spłatę, pozostawienie lokalu w rozliczeniu może być prostsze. Jeżeli lokal ma zostać przejęty przez konkretnego wspólnika jeszcze przed zmianą składu spółki, trzeba przygotować dokumenty tak, aby nie powstały niezamierzone skutki w PIT, VAT, PCC i księgach.

Dokumenty potrzebne do bezpiecznego rozliczenia

Przy wystąpieniu wspólnika albo likwidacji spółki warto przygotować co najmniej: uchwałę lub porozumienie wspólników, aneks do umowy spółki albo nową umowę, wykaz składników majątku, rozliczenie wkładów, zestawienie zobowiązań i należności, protokoły przekazania składników majątku oraz dokumenty księgowe dotyczące środków trwałych.

Wykaz składników majątku powinien obejmować między innymi nazwę składnika, datę nabycia, wydatki na nabycie, wydatki zaliczone do kosztów podatkowych, wartość początkową, metodę amortyzacji i sumę odpisów amortyzacyjnych. Przy wystąpieniu wspólnika istotna jest także wysokość wypłaconych środków pieniężnych należnych z tytułu udziału w spółce.

Jeżeli spółka prowadzi księgi rachunkowe, trzeba pamiętać o ich zamknięciu na zasadach wynikających z przepisów o rachunkowości. Jeżeli wspólnicy prowadzą podatkową księgę przychodów i rozchodów, należy zadbać o prawidłowe ujęcie remanentu, środków trwałych i dokumentów likwidacyjnych lub rozliczeniowych.

FAQ

Czy można po prostu sprzedać udział w spółce cywilnej?

Spółka cywilna nie działa tak jak spółka z o.o. Nie ma udziałów w kapitale, które można zwyczajnie sprzedać. W praktyce zmienia się umowę spółki, wprowadza nowego wspólnika i rozlicza ustępującego wspólnika zgodnie z umową oraz przepisami Kodeksu cywilnego.

Czy w dwuosobowej spółce cywilnej można zostać samemu?

Nie. Spółka cywilna wymaga co najmniej dwóch wspólników. Jeżeli jeden z dwóch wspólników występuje i nie ma nowego wspólnika, spółka co do zasady nie może dalej funkcjonować jako spółka cywilna.

Czy rozliczone wcześniej samochody trzeba wykazać?

Tak, najlepiej wykazać je jako składniki już rozliczone. Pominięcie ich w dokumentach może prowadzić do sporu, błędów w ewidencji środków trwałych albo problemów podatkowych.

Czy wycofanie lokalu ze spółki zawsze jest korzystne?

Nie zawsze. Wycofanie lokalu może wymagać aktu notarialnego i analizy podatkowej, w tym PIT i VAT. Czasem korzystniejsze jest pozostawienie lokalu w rozliczeniu i wypłata spłaty, ale zależy to od wartości lokalu, historii podatkowej i ustaleń wspólników.

Czy przy likwidacji spółki trzeba sporządzić wykaz majątku?

Tak. Wykaz składników majątku jest ważny zarówno dla rozliczeń między wspólnikami, jak i dla celów podatkowych. Powinien obejmować środki trwałe, wyposażenie, nieruchomości, należności, zobowiązania i informacje potrzebne do ustalenia skutków podatkowych.

Podsumowanie

Najbezpieczniejszy sposób wyjścia ze spółki cywilnej zależy od tego, czy działalność ma być kontynuowana, czy zakończona. Jeżeli ma trwać dalej, warto rozważyć wprowadzenie nowego wspólnika przed wystąpieniem dotychczasowego. Jeżeli wspólnicy chcą zakończyć współpracę, potrzebne jest rozliczenie majątku według zasad dotyczących rozwiązania spółki.

Przy majątku obejmującym lokal użytkowy, maszyny, samochody i gotówkę kluczowe jest przygotowanie dokładnego porozumienia. Powinno ono wskazywać, co już zostało rozliczone, jaka jest wartość pozostałych składników, kto przejmuje konkretne rzeczy, kto płaci spłatę i kto odpowiada za zobowiązania. Dopiero takie całościowe ujęcie ogranicza ryzyko sporu oraz niepotrzebnych podatków.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Ustawa z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych - Dz.U. 1991 nr 80 poz. 350
3. Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 21 listopada 1995 r., sygn. akt III CZP 190/65
4. Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 21 maja 2014 r., sygn. akt II CSK 455/13
5. Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 15 listopada 2016 r., sygn. akt III CSK 345/15
6. Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 13 września 1995 r., sygn. akt SA/Ka 1686/94

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.