Wykluczenie wspólnika ze spółki jawnej

Działanie wspólnika sprzeczne z interesem spółki

W spółce jawnej wspólnicy są zobowiązani do współdziałania w interesie spółki. Dotyczy to zarówno prowadzenia spraw spółki, reprezentacji, kontaktów z kontrahentami, jak i wykorzystywania informacji, majątku oraz relacji biznesowych zbudowanych w ramach wspólnej działalności.

Zgodnie z art. 56 Kodeksu spółek handlowych wspólnik powinien powstrzymać się od wszelkiej działalności sprzecznej z interesami spółki. Nie może też, bez wyraźnej lub domniemanej zgody pozostałych wspólników, zajmować się interesami konkurencyjnymi, w szczególności uczestniczyć w spółce konkurencyjnej jako wspólnik, partner, komplementariusz albo członek organu spółki.

Za działanie sprzeczne z interesem spółki mogą zostać uznane między innymi: przejmowanie klientów spółki, kierowanie zamówień do własnej firmy, ukrywanie dokumentów, zawieranie niekorzystnych umów, wypłacanie środków bez podstawy, prowadzenie konkurencyjnej działalności lub wykorzystywanie know-how spółki dla prywatnych celów.

Trzeba jednak odróżnić zwykły konflikt między wspólnikami od działań, które rzeczywiście naruszają interes spółki. Dla sądu znaczenie będą miały konkretne dowody: dokumenty księgowe, korespondencja, umowy, przelewy, zestawienia sprzedaży, zeznania świadków, opinie biegłych albo inne materiały pokazujące realną szkodę lub zagrożenie dla spółki.

Działalność konkurencyjna wspólnika

Zakaz konkurencji w spółce jawnej ma szeroki zakres. Nie ogranicza się wyłącznie do udziału w innej spółce. W praktyce może obejmować także jednoosobową działalność gospodarczą, współpracę z konkurencyjnym podmiotem, faktyczne kierowanie cudzym biznesem konkurencyjnym albo wykorzystywanie kontaktów spółki dla innego przedsięwzięcia.

W orzecznictwie podkreśla się, że interes spółki należy rozumieć szeroko, z uwzględnieniem jej sytuacji ekonomicznej i organizacyjnej. Działalność wspólników powinna być nakierowana na rozwój spółki, a nie na wspieranie prywatnych interesów jednego ze wspólników albo podmiotu konkurencyjnego.

Wyrok Sądu Apelacyjnego z dnia 30 kwietnia 2013 r., sygn. akt I ACa 157/13, wskazuje, że zakaz konkurencji stanowi konkretyzację obowiązku lojalnego współdziałania wspólników w interesie spółki. Podobnie w wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 3 lutego 2009 r., sygn. akt I ACa 550/08, zaakcentowano, że zajmowanie się interesami konkurencyjnymi może dotyczyć różnych form prowadzenia działalności gospodarczej, także działalności jednoosobowej.

Jeżeli wspólnik narusza zakaz konkurencji, pozostali wspólnicy mogą rozważyć roszczenia przewidziane w Kodeksie spółek handlowych, w tym żądanie wydania spółce uzyskanych korzyści albo naprawienia wyrządzonej szkody. Roszczenia te są ograniczone terminami, dlatego nie warto zwlekać z analizą dokumentów i podjęciem decyzji procesowej.

Czy można wykluczyć jednego wspólnika ze spółki jawnej?

Tak, ale nie w drodze zwykłej uchwały podjętej przez pozostałych wspólników. Kodeks spółek handlowych przewiduje sądowy tryb wyłączenia wspólnika. Zgodnie z art. 63 § 2 K.s.h., jeżeli ważny powód zachodzi po stronie jednego ze wspólników, sąd może na wniosek pozostałych wspólników orzec o jego wyłączeniu ze spółki.

Ważnym powodem może być w szczególności rażące naruszenie obowiązku lojalności, prowadzenie działalności konkurencyjnej, uporczywe działanie na szkodę spółki, paraliżowanie jej działalności, nadużywanie prawa reprezentacji, przywłaszczanie środków albo zachowanie powodujące trwałą utratę zaufania koniecznego do dalszego prowadzenia wspólnego biznesu.

Wyrok o wyłączeniu wspólnika ma charakter konstytutywny, czyli zmienia sytuację prawną dopiero na przyszłość. Po uprawomocnieniu się wyroku zmianę składu osobowego wspólników należy zgłosić do Krajowego Rejestru Sądowego.

Co zrobić, gdy dwóch wspólników działa wspólnie na szkodę spółki?

W opisanej sytuacji spółka ma trzech wspólników, a jeden uczciwy wspólnik podejrzewa, że dwóch pozostałych działa w porozumieniu. To zasadniczo zmienia ocenę prawną. Pozew o wyłączenie wspólnika na podstawie art. 63 § 2 K.s.h. powinien być wniesiony przez pozostałych wspólników przeciwko temu wspólnikowi, po którego stronie występuje ważny powód.

Jeżeli zatem jeden wspólnik chce wyłączyć drugiego, ale trzeci odmawia współdziałania, pojawia się poważna przeszkoda procesowa. Samotny wspólnik nie powinien zakładać, że może skutecznie wnieść pozew o wyłączenie jednego wspólnika bez udziału wszystkich pozostałych. Tym bardziej problematyczne jest żądanie wykluczenia dwóch wspólników z trzyosobowej spółki, ponieważ po takim wyłączeniu w spółce pozostałaby tylko jedna osoba, a spółka jawna wymaga co najmniej dwóch wspólników.

W takiej konfiguracji praktycznym rozwiązaniem jest najczęściej pozew o rozwiązanie spółki przez sąd z ważnych powodów na podstawie art. 63 § 1 K.s.h. Ważnym powodem może być trwały konflikt, utrata zaufania, paraliż decyzyjny, nielojalne działania większości wspólników albo sytuacja, w której dalsze prowadzenie spółki nie chroni już jej interesów ani interesu uczciwego wspólnika.

Równolegle można rozważyć roszczenia majątkowe przeciwko wspólnikom, którzy wyrządzili szkodę, wniosek o zabezpieczenie roszczeń, działania w zakresie kontroli dokumentów spółki oraz zawiadomienie organów ścigania, jeżeli zachowanie wspólników może wypełniać znamiona przestępstwa.

Odpowiedzialność odszkodowawcza i karna

Działanie na szkodę spółki może rodzić odpowiedzialność cywilną. Jeżeli wspólnik naruszył zakaz konkurencji, można żądać wydania spółce korzyści osiągniętych przez niego z naruszenia zakazu albo naprawienia szkody. Jeżeli szkoda wynika z innych nielojalnych działań, podstawę roszczeń trzeba dobrać do konkretnego stanu faktycznego, treści umowy spółki oraz zakresu obowiązków danego wspólnika.

W najpoważniejszych przypadkach w grę może wchodzić również odpowiedzialność karna z art. 296 Kodeksu karnego. Przepis ten dotyczy osoby obowiązanej do zajmowania się sprawami majątkowymi lub działalnością gospodarczą innego podmiotu, która przez nadużycie uprawnień albo niedopełnienie obowiązku wyrządza znaczną szkodę majątkową. Nie każde niekorzystne działanie wspólnika będzie jednak przestępstwem; konieczne jest spełnienie ustawowych przesłanek.

W wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 27 września 2012 r., sygn. akt II AKa 203/12, wskazano, że przy przestępstwie niegospodarności przedmiotem ochrony jest interes podmiotu, którego majątkiem lub sprawami gospodarczymi sprawca się zajmuje. W sprawach spółkowych oznacza to konieczność wykazania szkody po stronie spółki, a nie tylko osobistego poczucia pokrzywdzenia jednego wspólnika.

Jak przygotować się do sprawy sądowej?

Przed wniesieniem pozwu warto zgromadzić i uporządkować materiał dowodowy. Przydatne mogą być: umowa spółki, aneksy, uchwały wspólników, korespondencja, faktury, umowy z kontrahentami, historię rachunków bankowych, raporty sprzedaży, dane z systemów księgowych, wezwania do zaprzestania naruszeń oraz dowody wskazujące na działalność konkurencyjną.

Należy też ustalić, czego dokładnie ma żądać powód: wyłączenia jednego wspólnika, rozwiązania spółki, zapłaty odszkodowania, wydania korzyści, zabezpieczenia majątku czy zakazu określonych działań. Błędne sformułowanie pozwu może wydłużyć postępowanie albo doprowadzić do oddalenia roszczenia mimo istnienia realnego konfliktu.

Znaczenie ma również treść umowy spółki. Dobrze przygotowana umowa może przewidywać mechanizmy na wypadek konfliktu, na przykład zasady zbycia ogółu praw i obowiązków, obowiązek odkupu, kary umowne, zakazy konkurencji doprecyzowane ponad ustawowe minimum, procedury kontroli dokumentów albo rozwiązania ułatwiające wyjście wspólnika ze spółki.

FAQ

Czy mogę sam wykluczyć wspólnika ze spółki jawnej?

Nie. Wyłączenie wspólnika następuje na podstawie wyroku sądu. Co do zasady z pozwem o wyłączenie jednego wspólnika powinni wystąpić pozostali wspólnicy, a nie tylko jeden z nich działający samodzielnie.

Czy można wykluczyć dwóch wspólników z trzyosobowej spółki jawnej?

To co do zasady bardzo problematyczne. Spółka jawna wymaga co najmniej dwóch wspólników, a art. 63 § 2 K.s.h. dotyczy wyłączenia wspólnika, gdy ważny powód zachodzi po stronie jednego z nich. Przy zmowie dwóch wspólników uczciwy wspólnik zwykle powinien analizować przede wszystkim pozew o rozwiązanie spółki.

Co jest ważnym powodem rozwiązania spółki jawnej?

Ważnym powodem może być trwały i głęboki konflikt, utrata zaufania, działania na szkodę spółki, naruszenie zakazu konkurencji, blokowanie prowadzenia spraw spółki albo sytuacja, w której dalsze funkcjonowanie spółki stało się obiektywnie nieracjonalne.

Czy działalność jednoosobowa wspólnika może naruszać zakaz konkurencji?

Tak. Zakaz konkurencji może obejmować również działalność prowadzoną we własnym imieniu, jeżeli jest konkurencyjna wobec spółki i odbywa się bez zgody pozostałych wspólników.

Czy trzeba od razu składać zawiadomienie do prokuratury?

Nie zawsze. Zawiadomienie ma sens, gdy istnieją konkretne dowody wskazujące na możliwość popełnienia przestępstwa, na przykład wyrządzenie znacznej szkody majątkowej przez osobę zobowiązaną do zajmowania się sprawami spółki. W wielu sprawach podstawowe znaczenie mają jednak roszczenia cywilne i gospodarcze.

Podsumowanie

Wspólnik spółki jawnej, który działa na szkodę spółki, może ponosić odpowiedzialność cywilną, a w szczególnych przypadkach także karną. Wyłączenie wspólnika jest możliwe, ale wymaga wyroku sądu i właściwej konfiguracji procesowej. Jeżeli w trzyosobowej spółce dwóch wspólników działa wspólnie przeciwko spółce, samotny wspólnik powinien ostrożnie ocenić, czy realnym środkiem będzie wyłączenie jednego z nich, czy raczej pozew o rozwiązanie spółki i dochodzenie roszczeń majątkowych.

Najważniejsze jest szybkie zabezpieczenie dowodów, analiza umowy spółki i prawidłowe określenie żądań. W sporach między wspólnikami błąd popełniony na początku może utrudnić odzyskanie kontroli nad sytuacją i zwiększyć straty spółki.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 15 września 2000 r. - Kodeks spółek handlowych, Dz.U. 2000 nr 94 poz. 1037 z późn. zm.
2. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny, Dz.U. 1997 nr 88 poz. 553 z późn. zm.
3. Wyrok Sądu Apelacyjnego z dnia 30 kwietnia 2013 r., sygn. akt I ACa 157/13
4. Wyrok Sądu Apelacyjnego z dnia 3 lutego 2009 r., sygn. akt I ACa 550/08
5. Wyrok Sądu Apelacyjnego z dnia 27 września 2012 r., sygn. akt II AKa 203/12

Potrzebujesz indywidualnej odpowiedzi? Opisz swoją sytuację w formularzu poniżej. Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.