Wypowiedzenie udziału w spółce cywilnej

Skuteczność wypowiedzenia udziału przez wspólnika

Spółka cywilna jest umową wspólników, a nie odrębną osobą prawną. Wystąpienie jednego wspólnika oznacza więc zmianę stosunku umownego między wspólnikami. Jeżeli po odejściu jednej osoby pozostaje co najmniej dwóch wspólników, spółka może być kontynuowana. Jeżeli natomiast w spółce było tylko dwóch wspólników i jeden z nich występuje, co do zasady nie może istnieć jednoosobowa spółka cywilna.

Zgodnie z art. 869 Kodeksu cywilnego, jeżeli spółka została zawarta na czas nieoznaczony, każdy wspólnik może wypowiedzieć swój udział na trzy miesiące naprzód na koniec roku obrachunkowego. Umowa spółki może przewidywać inny termin, na przykład krótszy, jeżeli nie narusza to bezwzględnie obowiązujących przepisów.

Ważne powody pozwalają wspólnikowi wypowiedzieć udział bez zachowania terminów wypowiedzenia, także wtedy, gdy spółka została zawarta na czas oznaczony. Zastrzeżenie umowne wyłączające takie uprawnienie jest nieważne. Brak zaufania może być ważnym powodem, ale nie zawsze wystarczy samo ogólne stwierdzenie. Znaczenie mają okoliczności sprawy, przykładowo konflikt uniemożliwiający prowadzenie działalności, naruszenia obowiązków przez innych wspólników albo trwała utrata możliwości współdziałania.

Oświadczenie o wypowiedzeniu jest skuteczne wtedy, gdy doszło do pozostałych wspólników w taki sposób, że mogli zapoznać się z jego treścią. Jeżeli wspólnik wskazał konkretną datę wystąpienia, warto ustalić, czy oświadczenie zostało doręczone przed tą datą i czy podane przyczyny rzeczywiście uzasadniają tryb natychmiastowy.

Jakie dokumenty przygotować po wystąpieniu wspólnika?

Po otrzymaniu wypowiedzenia pozostali wspólnicy powinni przede wszystkim zabezpieczyć dowód doręczenia, przeanalizować umowę spółki i ustalić, czy wypowiedzenie wywołuje skutek natychmiastowy, czy dopiero z upływem terminu. W praktyce warto przygotować protokół lub uchwałę wspólników potwierdzającą zmianę składu osobowego oraz dzień, od którego spółka działa w nowym składzie.

Najczęściej potrzebne są następujące dokumenty:

• oświadczenie wspólnika o wypowiedzeniu udziału wraz z dowodem doręczenia,
• aneks do umowy spółki albo uchwała wspólników, jeżeli umowa dopuszcza zmianę w tym trybie,
• tekst jednolity umowy spółki po zmianach, zwłaszcza gdy zmienia się firma, reprezentacja, udział w zyskach albo wkłady,
• porozumienie rozliczeniowe z występującym wspólnikiem, jeżeli strony uzgodnią sposób i termin spłaty,
• spis z natury oraz wykaz składników majątku wymagane dla celów podatkowych,
• formularze aktualizacyjne do właściwych rejestrów i urzędów.

Jeżeli w majątku wspólnym wspólników znajduje się nieruchomość, sama zwykła forma pisemna może być niewystarczająca. W takim przypadku trzeba uwzględnić wymagania dotyczące formy szczególnej, ponieważ zmiana kręgu wspólników wpływa na współwłasność łączną.

Rozliczenie występującego wspólnika

Podstawową regulację zawiera art. 871 Kodeksu cywilnego. Występującemu wspólnikowi zwraca się w naturze rzeczy, które wniósł do spółki tylko do używania. Dodatkowo wypłaca się mu w pieniądzu wartość wkładu oznaczoną w umowie spółki, a jeżeli umowa tego nie określa, wartość, którą wkład miał w chwili wniesienia.

Nie zwraca się wartości wkładu polegającego na świadczeniu usług ani wkładu polegającego wyłącznie na używaniu przez spółkę rzeczy należących do wspólnika. W praktyce oznacza to, że trzeba oddzielić rzeczy wniesione do używania od wkładów wniesionych na własność oraz od wkładów niematerialnych, takich jak praca lub usługi.

Występującemu wspólnikowi wypłaca się także w pieniądzu taką część wartości wspólnego majątku pozostałego po odliczeniu wartości wkładów wszystkich wspólników, jaka odpowiada jego udziałowi w zyskach. Jeżeli umowa spółki przewiduje nierówne udziały w zyskach, należy stosować te proporcje, a nie automatycznie dzielić majątek po równo.

Wspólnik, który występuje ze spółki, staje się wierzycielem pozostałych wspólników w zakresie należnego rozliczenia. Nie nabywa jednak prawa do swobodnego rozporządzania oznaczoną częścią majątku wspólnego. Roszczenie ma zasadniczo charakter pieniężny, chyba że chodzi o zwrot rzeczy wniesionych do używania albo strony zgodnie ustalą inne rozliczenie.

Terminy i dzień rozliczenia

Rozliczenie powinno odnosić się do dnia wystąpienia wspólnika ze spółki. Jeżeli wypowiedzenie następuje z zachowaniem terminu, dniem tym jest koniec okresu wypowiedzenia. Jeżeli wypowiedzenie następuje bez zachowania terminu z ważnych powodów, decydujący może być dzień dojścia oświadczenia do pozostałych wspólników albo późniejszy dzień wskazany w oświadczeniu.

Warto odróżnić dzień prawnego wystąpienia od dnia faktycznej wypłaty. Strony mogą ustalić harmonogram spłaty, potrącenia wzajemnych roszczeń albo zabezpieczenia płatności. Takie ustalenia najlepiej spisać, ponieważ ułatwia to rozliczenia księgowe i ogranicza ryzyko sporu.

Jeżeli wspólnik występuje w trakcie roku, dochody i koszty podatkowe wspólników należy przypisywać według proporcji obowiązujących w odpowiednich okresach. Od dnia zmiany pozostali wspólnicy rozliczają przychody i koszty według nowych udziałów w zysku.

Zmiana umowy spółki i udziałów w zyskach

Po odejściu wspólnika pozostali wspólnicy powinni dostosować umowę spółki do nowego składu. Zmiany mogą dotyczyć między innymi firmy spółki, wkładów, zasad reprezentacji, prowadzenia spraw spółki oraz udziału w zyskach i stratach.

Najbezpieczniejszym rozwiązaniem jest aneks do umowy spółki podpisany przez wspólników, którzy kontynuują działalność, a w razie potrzeby także przez występującego wspólnika w zakresie rozliczeń i potwierdzenia zmiany. Uchwała może wystarczyć tylko wtedy, gdy umowa spółki wyraźnie dopuszcza dokonywanie takich zmian uchwałą i gdy zakres zmiany nie wymaga aneksu.

Zmiana proporcji udziału w zyskach ma znaczenie dla podatku dochodowego wspólników. Od dnia wejścia w życie zmiany należy przypisywać każdemu wspólnikowi odpowiednią część przychodów, kosztów, dochodu, straty oraz zaliczek podatkowych.

Sama zmiana udziałów w zyskach co do zasady nie jest sprzedażą udziału w spółce cywilnej, ponieważ wspólnik spółki cywilnej nie ma udziałów w rozumieniu właściwym dla spółek handlowych. Trzeba jednak sprawdzić, czy aneks nie powoduje zwiększenia wkładów albo innych czynności, które mogą mieć odrębne skutki podatkowe, na przykład w podatku od czynności cywilnoprawnych.

Spis z natury i wykaz składników majątku

Zmiana wspólnika lub proporcji udziałów w spółce cywilnej prowadzącej podatkową księgę przychodów i rozchodów wymaga sporządzenia spisu z natury w zakresie przewidzianym przepisami. Obowiązek ten wynika z rozporządzenia w sprawie prowadzenia podatkowej księgi przychodów i rozchodów.

Na dzień wystąpienia wspólnika ze spółki niebędącej osobą prawną sporządza się również wykaz składników majątku. Art. 24 ust. 3a ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych wymaga, aby wykaz zawierał co najmniej dane identyfikujące składnik, datę nabycia, wydatki poniesione na nabycie, część tych wydatków zaliczoną do kosztów, wartość początkową, metodę amortyzacji, sumę odpisów amortyzacyjnych oraz wysokość wypłaconych środków pieniężnych należnych wspólnikom z tytułu udziału w spółce na dzień wystąpienia.

Wykaz i spis z natury są ważne nie tylko dla bieżącej księgowości. Mogą mieć znaczenie przy późniejszej sprzedaży składników majątku, kontroli podatkowej albo sporze z występującym wspólnikiem o wartość majątku spółki.

Zgłoszenia do urzędów i rejestrów

Spółka cywilna nie jest wpisywana do KRS. W CEIDG ujawnieni są przedsiębiorcy będący wspólnikami. Dlatego wspólnik występujący powinien zaktualizować swój wpis w CEIDG, wskazując, że nie prowadzi już działalności w ramach tej spółki cywilnej, albo wykreślić działalność, jeżeli całkowicie kończy jej prowadzenie. Pozostali wspólnicy również powinni sprawdzić, czy ich wpisy wymagają aktualizacji.

Spółka cywilna jako podatnik lub płatnik posługuje się własnym NIP-em. Jeżeli kontynuuje działalność po odejściu jednego wspólnika, należy złożyć właściwe zgłoszenie aktualizacyjne do urzędu skarbowego, zwykle obejmujące dane spółki i wspólników. W praktyce wykorzystuje się formularze właściwe dla spółki cywilnej, w szczególności NIP-2 wraz z załącznikiem dotyczącym wspólników, jeżeli zakres zmian tego wymaga.

Jeżeli spółka ma REGON, zmianę składu wspólników należy również zgłosić do rejestru REGON zgodnie z aktualnymi zasadami obsługi wniosku przez urząd statystyczny. W wielu przypadkach aktualizacja danych może być powiązana z danymi przekazywanymi między rejestrami, ale nie zwalnia to wspólników z obowiązku sprawdzenia, czy wszystkie dane zostały poprawnie zmienione.

Jeżeli spółka jest czynnym podatnikiem VAT i kontynuuje działalność z co najmniej dwoma wspólnikami, sama zmiana składu osobowego jest co do zasady neutralna w VAT i nie powoduje powstania nowego podatnika. Trzeba jednak zweryfikować, czy dane objęte zgłoszeniem VAT-R wymagają aktualizacji.

Jeżeli występujący wspólnik był zgłoszony do ubezpieczeń społecznych z tytułu działalności, powinien sprawdzić obowiązki wobec ZUS. Dotyczy to również ewentualnego wyrejestrowania członków rodziny zgłoszonych do ubezpieczenia zdrowotnego, jeżeli tytuł do zgłoszenia ustaje.

Nieruchomość w majątku wspólnym spółki

Jeżeli w majątku wspólnym wspólników znajduje się nieruchomość, wystąpienie wspólnika wymaga szczególnej ostrożności. W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że zmiana kręgu wspólników spółki cywilnej, której wspólnikom przysługuje współwłasność łączna nieruchomości, prowadzi do zmiany stosunków własnościowych.

W uchwale Sądu Najwyższego z dnia 9 lutego 2007 r., sygn. akt III CZP 164/06, oraz w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 4 kwietnia 2008 r., sygn. akt I CSK 473/07, podkreślono znaczenie formy właściwej dla czynności dotyczących nieruchomości. W praktyce może to oznaczać konieczność udziału notariusza i przygotowania aktu notarialnego albo innej formy szczególnej wymaganej w danym przypadku.

Przed podpisaniem aneksu warto ustalić, czy nieruchomość została nabyta do majątku wspólnego wspólników, czy jest jedynie używana przez spółkę na podstawie innego tytułu, na przykład najmu albo użyczenia. Od tego zależy zakres formalności.

Praktyczna kolejność działań

1. Sprawdź umowę spółki i ustal, czy wypowiedzenie natychmiastowe może być oparte na ważnych powodach.
2. Ustal datę skutecznego wystąpienia wspólnika oraz zabezpiecz dowód doręczenia wypowiedzenia.
3. Przygotuj aneks do umowy spółki albo uchwałę, jeżeli umowa dopuszcza zmianę w tej formie.
4. Ustal skład majątku, wartość wkładów i udział występującego wspólnika w zyskach.
5. Sporządź spis z natury oraz wykaz składników majątku na dzień wystąpienia.
6. Podpisz porozumienie rozliczeniowe albo dokonaj wypłaty zgodnie z art. 871 Kodeksu cywilnego.
7. Zaktualizuj dane w CEIDG, urzędzie skarbowym, REGON, a w razie potrzeby także w VAT-R i ZUS.
8. Jeżeli w majątku jest nieruchomość, skonsultuj formę czynności z notariuszem przed dokonaniem zmian.

FAQ

Czy brak zaufania zawsze uzasadnia natychmiastowe wystąpienie ze spółki?

Nie zawsze. Brak zaufania może być ważnym powodem, jeżeli jest realny, trwały i utrudnia albo uniemożliwia dalsze współdziałanie. Jeżeli pozostali wspólnicy kwestionują przyczynę, spór może dotyczyć skuteczności wypowiedzenia natychmiastowego.

Czy po odejściu jednego z trzech wspólników spółka cywilna zachowuje NIP?

Co do zasady tak, jeżeli spółka nadal istnieje, bo pozostało w niej co najmniej dwóch wspólników. Trzeba jednak zaktualizować dane spółki i wspólników we właściwych rejestrach oraz urzędach.

Czy trzeba sporządzić aneks do umowy spółki?

Najczęściej tak. Aneks porządkuje nowy skład wspólników, udziały w zyskach, reprezentację i inne postanowienia umowy. Uchwała może wystarczyć tylko wtedy, gdy umowa spółki dopuszcza taką formę zmiany.

Czy występujący wspólnik dostaje część majątku spółki w naturze?

Zasadniczo otrzymuje pieniężne rozliczenie oraz zwrot rzeczy wniesionych tylko do używania. Nie uzyskuje automatycznie oznaczonego udziału w konkretnych składnikach majątku wspólnego, chyba że wspólnicy uzgodnią inaczej i prawo dopuszcza taką formę rozliczenia.

Czy zmiana wspólnika podlega VAT?

Sama zmiana składu osobowego spółki cywilnej jest co do zasady neutralna w VAT, jeżeli spółka kontynuuje działalność. Należy jednak sprawdzić, czy zgłoszenie VAT-R wymaga aktualizacji danych.

Co zrobić, jeżeli w majątku spółki jest nieruchomość?

Trzeba sprawdzić formę czynności. W wielu przypadkach konieczna będzie forma notarialna, ponieważ zmiana wspólników wpływa na współwłasność łączną nieruchomości należącej do majątku wspólnego wspólników.

Podsumowanie

Wystąpienie wspólnika ze spółki cywilnej wymaga jednocześnie działań cywilnoprawnych, księgowych i rejestrowych. Najpierw trzeba ocenić skuteczność wypowiedzenia, zwłaszcza gdy nastąpiło bez zachowania terminu. Następnie należy rozliczyć wspólnika według zasad z art. 871 Kodeksu cywilnego, sporządzić dokumenty podatkowe, zmienić umowę spółki i zaktualizować dane w CEIDG, urzędzie skarbowym oraz innych właściwych rejestrach.

Jeżeli w spółce pozostaje co najmniej dwóch wspólników, działalność może być kontynuowana. Jeżeli po wystąpieniu zostałby tylko jeden wspólnik, trzeba liczyć się z koniecznością zakończenia spółki cywilnej i rozliczenia jej spraw.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93

2. Rozporządzenie Ministra Finansów z dnia 23.12.2019 r. w sprawie prowadzenia podatkowej księgi przychodów i rozchodów - Dz.U. z 2019 r. poz. 2544

3. Ustawa z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych - Dz.U. 1991 nr 80 poz. 350

4. Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 9 lutego 2007 r., sygn. akt III CZP 164/06

5. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 4 kwietnia 2008 r., sygn. akt I CSK 473/07, treść orzeczenia

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.