Zakaz konkurencji po rozwiązaniu franczyzy

Czy zakaz konkurencji po franczyzie jest legalny?

Tak, zakaz konkurencji w umowie franczyzowej może być legalny. Umowa franczyzy jest umową nienazwaną, zawieraną na zasadach prawa cywilnego, dlatego jej treść kształtuje przede wszystkim zasada swobody umów. Wynika ona z art. 353¹ Kodeksu cywilnego.

Swoboda umów nie oznacza jednak pełnej dowolności. Postanowienia umowy nie mogą być sprzeczne z ustawą, z naturą stosunku prawnego ani z zasadami współżycia społecznego. Dlatego zakaz konkurencji trzeba oceniać nie tylko formalnie, lecz także praktycznie: czy rzeczywiście chroni uzasadniony interes franczyzodawcy, czy raczej pozbawia byłego franczyzobiorcę możliwości zarobkowania.

W umowach franczyzowych zakaz konkurencji najczęściej ma chronić know-how, rozpoznawalność marki, bazę klientów, model sprzedaży lub standardy organizacyjne sieci. Taka ochrona może być uzasadniona, ale powinna być proporcjonalna. Inaczej wygląda zakaz zakładania konkurencyjnej sieci franczyzowej, a inaczej całkowity zakaz wykonywania wyuczonego zawodu przez rok na dużym obszarze.

W relacji franczyzowej, zawieranej zwykle między przedsiębiorcami, nie stosuje się automatycznie zasad znanych z zakazu konkurencji po ustaniu stosunku pracy. Oznacza to między innymi, że przepisy prawa pracy o odszkodowaniu za powstrzymywanie się od konkurencji nie mają tu bezpośredniego zastosowania. Brak wynagrodzenia za zakaz może jednak być jednym z argumentów przy ocenie, czy konkretna klauzula jest nadmierna.

Kiedy zakaz konkurencji może być nadmierny?

O nadmierności zakazu konkurencji nie decyduje jeden element, lecz całokształt sytuacji. Sąd może wziąć pod uwagę zwłaszcza:

• czas trwania zakazu – rok może być akceptowalny, ale w konkretnej branży i sytuacji życiowej nadal może okazać się zbyt dolegliwy;
• zasięg terytorialny – zakaz obejmujący miejscowość i promień 100 km może realnie wyłączyć możliwość prowadzenia działalności, jeżeli klientela jest lokalna;
• zakres zakazanych czynności – czym innym jest zakaz używania oznaczeń i know-how sieci, a czym innym zakaz wykonywania jakichkolwiek usług w zawodzie;
• kwalifikacje franczyzobiorcy – jeżeli dana osoba ma wąskie wykształcenie i doświadczenie, zakaz może praktycznie zmuszać ją do pozostawania bez pracy albo kosztownego przekwalifikowania;
• interes franczyzodawcy – ograniczenie powinno służyć rzeczywistej ochronie uzasadnionego interesu, a nie wyłącznie utrudnieniu działalności byłego partnera.

Najbardziej ryzykowne są klauzule, które po rozwiązaniu umowy zakazują byłemu franczyzobiorcy wykonywania całej działalności w danej branży, także jako pracownik, współpracownik lub podwykonawca. Taki zapis może wykraczać poza ochronę sieci franczyzowej i prowadzić do nadmiernej ingerencji w wolność działalności gospodarczej.

Zakaz konkurencji a zasady współżycia społecznego

Jeżeli zakaz konkurencji jest zbyt szeroki, można powoływać się na jego sprzeczność z zasadami współżycia społecznego. Podstawowe znaczenie ma tu art. 58 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym czynność prawna sprzeczna z ustawą albo mająca na celu obejście ustawy jest nieważna, a nieważna jest również czynność sprzeczna z zasadami współżycia społecznego.

Argument ten może być istotny zwłaszcza wtedy, gdy były franczyzobiorca nie próbuje nieuczciwie przejąć systemu, marki lub tajemnic przedsiębiorstwa, lecz chce po prostu dalej wykonywać swój zawód pod własnym nazwiskiem i bez korzystania z elementów franczyzy.

W wyroku Sądu Okręgowego w Łodzi z dnia 14 października 2021 r., sygn. akt XIII Ga 1601/20, sąd zwrócił uwagę na znaczenie ograniczeń zarobkowania osoby o wąskich kwalifikacjach zawodowych przy ocenie zakazu konkurencji. W rozpatrywanej sprawie istotne było to, że pozwana była dietetykiem, a ograniczenie mogło pozbawiać ją możliwości efektywnej pracy w wyuczonym zawodzie.

Nie oznacza to, że każdy roczny zakaz konkurencji w promieniu 100 km będzie nieważny. Każda sprawa wymaga osobnej oceny. Znaczenie ma między innymi to, czy w innym miejscu można realnie prowadzić działalność, czy dojazdy są wykonalne, czy zakaz obejmuje wyłącznie działalność konkurencyjną wobec sieci, czy także zwykłe wykonywanie zawodu.

Należy przy tym odróżnić ocenę cywilnoprawną na podstawie art. 353¹ i art. 58 K.c. od oceny na gruncie przepisów chroniących konkurencję na rynku. Nawet postanowienie uznawane przez strony za uzasadnione gospodarczo nie jest zwolnione z wymogów prawa konkurencji.

Zakaz konkurencji po franczyzie a prawo konkurencji UE

Umowa franczyzy może stanowić porozumienie wertykalne, czyli porozumienie przedsiębiorców działających na różnych szczeblach obrotu gospodarczego. Dlatego przy ocenie zakazu konkurencji po zakończeniu franczyzy trzeba uwzględnić również art. 101 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (TFUE) oraz rozporządzenie Komisji (UE) 2022/720 z dnia 10 maja 2022 r., określane jako VBER.

Art. 101 ust. 1 TFUE zakazuje porozumień między przedsiębiorstwami, które mogą wpływać na handel między państwami członkowskimi i których celem lub skutkiem jest ograniczenie konkurencji na rynku wewnętrznym. Art. 101 ust. 3 przewiduje natomiast możliwość wyłączenia spod tego zakazu porozumień spełniających określone warunki.

Rozporządzenie VBER ustanawia wyłączenie grupowe dla określonych porozumień wertykalnych. Jego zastosowanie wymaga spełnienia warunków rozporządzenia, w tym co do zasady nieprzekroczenia przez dostawcę i nabywcę odpowiednich progów 30% udziału w ich właściwych rynkach oraz braku ograniczeń wyłączających możliwość skorzystania z tego mechanizmu.

W odniesieniu do zakazu konkurencji po rozwiązaniu umowy szczególne znaczenie ma art. 5 ust. 1 lit. b oraz art. 5 ust. 3 VBER.

Cztery warunki wyłączenia VBER dla zakazu po zakończeniu franczyzy

Zasadą wynikającą z art. 5 ust. 1 lit. b VBER jest wyłączenie zobowiązań zakazujących nabywcy po zakończeniu porozumienia wytwarzania, nabywania, sprzedaży lub odsprzedaży towarów albo usług z zakresu wyłączenia grupowego. Art. 5 ust. 3 przewiduje wyjątek, ale tylko wtedy, gdy łącznie spełnione są następujące warunki:

1. Zakaz dotyczy towarów lub usług konkurujących z towarami lub usługami objętymi umową. Nie powinien obejmować działalności niezwiązanej z rzeczywistym przedmiotem franczyzy.
2. Zakaz jest ograniczony do lokalu i terenu, z których franczyzobiorca prowadził działalność podczas obowiązywania umowy. Nie wystarcza samo wskazanie dowolnego obszaru geograficznego, na przykład całego województwa albo promienia 100 km.
3. Zakaz jest niezbędny do ochrony know-how przekazanego przez franczyzodawcę. Trzeba ustalić, jakie rzeczywiste, poufne i istotne informacje praktyczne zostały przekazane oraz dlaczego ich ochrona wymaga właśnie takiego ograniczenia działalności.
4. Zakaz trwa maksymalnie rok od zakończenia porozumienia. Samo zachowanie rocznego okresu nie wystarcza, jeżeli nie zostały spełnione pozostałe warunki.

Wszystkie cztery przesłanki muszą wystąpić jednocześnie. Roczny zakaz obejmujący promień 100 km od dawnego lokalu nie jest więc typowym ograniczeniem mieszczącym się w wyjątku z art. 5 ust. 3 VBER. Obszar, na którym działa franczyzobiorca lub z którego pozyskuje klientów, nie jest automatycznie tożsamy z lokalem i terenem, z których prowadził działalność w rozumieniu tego przepisu.

Przepis dopuszcza przy tym odrębne, nieograniczone czasowo ograniczenie wykorzystywania i ujawniania know-how, które nie stało się publicznie dostępne. Nie oznacza to jednak możliwości ustanowienia na tej podstawie bezterminowego, ogólnego zakazu prowadzenia konkurencyjnej działalności.

Czy niespełnienie warunków VBER powoduje nieważność zakazu?

Nie automatycznie. Brak możliwości skorzystania z wyłączenia grupowego VBER nie oznacza sam przez się, że całe porozumienie franczyzowe albo kwestionowana klauzula jest nieważna.

Ograniczenie wymaga wtedy indywidualnej oceny, czy w ogóle podlega zakazowi z art. 101 ust. 1 TFUE, a jeśli tak, czy może korzystać z indywidualnego wyłączenia na podstawie art. 101 ust. 3 TFUE. Znaczenie mają między innymi:

• pozycja rynkowa franczyzodawcy i franczyzobiorcy oraz ich udziały w odpowiednich rynkach;
• rzeczywisty zakres geograficzny i produktowy konkurencji;
• cel oraz skutki ograniczenia dla dostępu innych przedsiębiorców do rynku;
• charakter przekazanego know-how i konieczność jego ochrony;
• to, czy podobne ograniczenia funkcjonują równolegle w całej sieci franczyzowej;
• możliwość osiągnięcia uzasadnionego celu przy użyciu mniej restrykcyjnych środków.

Jeżeli porozumienie rzeczywiście narusza art. 101 ust. 1 TFUE i nie spełnia warunków wyłączenia, zastosowanie może znaleźć sankcja nieważności z art. 101 ust. 2 TFUE. Nieważność dotyczy postanowień objętych zakazem; jej wpływ na pozostałą część umowy wymaga odrębnej oceny.

Gdy porozumienie nie wpływa na handel między państwami członkowskimi, trzeba również rozważyć polskie przepisy o ochronie konkurencji i konsumentów, w szczególności art. 6 i 8 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. oraz odpowiednie krajowe regulacje dotyczące porozumień wertykalnych. Nie należy zakładać, że czysto krajowy charakter franczyzy wyłącza wszelką kontrolę antymonopolową.

Jak ocenić zakaz na 12 miesięcy, w promieniu 100 km, z karą 50 000 zł?

W przypadku klauzuli obejmującej 12 miesięcy po rozwiązaniu franczyzy, promień 100 km i karę umowną 50 000 zł należy oddzielnie zbadać trzy kwestie: dopuszczalność ograniczenia działalności, możliwość zastosowania wyłączenia na gruncie prawa konkurencji oraz skuteczność i wysokość kary.

Okres 12 miesięcy mieści się w maksymalnym czasie wskazanym w art. 5 ust. 3 VBER, lecz spełnienie tego jednego warunku nie zapewnia wyłączenia grupowego. Nie przesądza również o zgodności klauzuli z art. 353¹ K.c.

Promień 100 km wymaga szczególnie wnikliwej oceny. Jeżeli zakaz dotyczy działalności na całym takim obszarze, zasadniczo nie spełnia warunku ograniczenia do lokalu i terenu wykorzystywanych podczas obowiązywania umowy. Nie oznacza to jednak, że sam zapis o 100 km automatycznie narusza art. 101 TFUE. Konieczna może być analiza skutków rynkowych i przesłanek indywidualnego wyłączenia.

Zakres branżowy ma znaczenie zarówno cywilnoprawne, jak i antymonopolowe. Zakaz dotyczący wszelkich usług w zawodzie franczyzobiorcy może być trudniejszy do uzasadnienia niż ograniczenie ściśle związane z ochroną określonego know-how lub elementów systemu franczyzowego.

Kara 50 000 zł nie jest nieważna wyłącznie dlatego, że ma taką wysokość. Trzeba zbadać jej podstawę, sposób naliczania, zakres naruszenia i proporcję do chronionego interesu. Jeżeli postanowienie ustanawiające zakaz okaże się nieważne, może to pozbawić podstawy również karę zastrzeżoną za jego naruszenie.

Czy trzeba zapłacić karę umowną 50 000 zł?

Samo wpisanie kary umownej do kontraktu nie przesądza jeszcze, że trzeba ją bezspornie zapłacić. Franczyzodawca, żądając kary, powinien wskazać podstawę umowną, opisać naruszenie zakazu i wykazać, że żądanie jest wymagalne. Były franczyzobiorca może natomiast podnosić zarzuty dotyczące ważności samej klauzuli, sposobu jej interpretacji oraz wysokości kary.

Co do zasady kara umowna może być należna również bez wykazania poniesienia szkody, zgodnie z art. 484 § 1 K.c. Nie zwalnia to jednak wierzyciela z konieczności wykazania przesłanek odpowiedzialności za naruszenie zobowiązania, a dłużnika nie pozbawia możliwości powoływania się na okoliczności wyłączające tę odpowiedzialność.

W sprawach o karę umowną szczególnie ważny jest art. 484 § 2 Kodeksu cywilnego. Pozwala on żądać zmniejszenia kary, jeżeli zobowiązanie zostało w znacznej części wykonane albo kara jest rażąco wygórowana. Przy karze 50 000 zł warto więc porównać jej wysokość z rozmiarem ewentualnego naruszenia, skalą działalności, czasem naruszenia i realnym interesem chronionym przez franczyzodawcę.

Jeżeli zakaz konkurencji okaże się nieważny w całości albo w odpowiedniej części, kara oparta na jego naruszeniu również może zostać zakwestionowana. Jeżeli natomiast sam zakaz jest ważny, nadal można spierać się o to, czy dane zachowanie rzeczywiście było konkurencyjne oraz czy kara nie powinna zostać obniżona.

Trzeba też sprawdzić, czy umowa przewiduje jednorazową karę 50 000 zł, czy możliwość naliczania jej wielokrotnie, na przykład za każde naruszenie. Ma to znaczenie dla wysokości potencjalnego roszczenia i oceny proporcjonalności sankcji.

Co zrobić przed rozwiązaniem umowy franczyzowej?

Najbezpieczniej nie wypowiadać umowy i nie rozpoczynać nowej działalności bez wcześniejszej analizy dokumentów. Warto wykonać kilka praktycznych kroków:

• sprawdzić, czy zakaz konkurencji obowiązuje po każdym sposobie rozwiązania umowy, czy tylko po wypowiedzeniu z określonych przyczyn;
• ustalić, od jakiego dnia liczony jest okres zakazu;
• porównać zakaz z definicją działalności konkurencyjnej zawartą w umowie;
• ustalić, jakiego lokalu i terenu używano podczas współpracy oraz czy ograniczenie wykracza poza ten obszar;
• zidentyfikować rzeczywiste know-how przekazane przez franczyzodawcę i sprawdzić, czy uzasadnia ono zakaz działalności;
• sprawdzić, czy kara 50 000 zł jest jedyną sankcją, czy umowa przewiduje także odszkodowanie uzupełniające;
• zebrać dowody dotyczące własnych kwalifikacji, sytuacji finansowej, lokalnego rynku i kosztów przeniesienia działalności;
• rozważyć pisemne wystąpienie do franczyzodawcy o zgodę na określony model działania po rozwiązaniu umowy.

Przy analizie antymonopolowej przydatne mogą być ponadto informacje o strukturze rynku, konkurentach, pozycji sieci franczyzowej i sposobie stosowania podobnych klauzul wobec innych franczyzobiorców.

Jeżeli franczyzodawca odmawia zwolnienia z zakazu, można próbować negocjować jego ograniczenie: skrócenie czasu, zmniejszenie obszaru, dopuszczenie pracy etatowej albo prowadzenie działalności bez używania oznaczeń, procedur i poufnych materiałów sieci.

Jak bronić się przed roszczeniem franczyzodawcy?

Jeżeli franczyzodawca wezwie do zapłaty kary, nie warto ignorować pisma. Odpowiedź powinna być rzeczowa i oparta na umowie oraz dowodach. W zależności od sytuacji można podnosić między innymi, że:

• zakaz konkurencji jest nieważny jako sprzeczny z ustawą lub zasadami współżycia społecznego;
• postanowienie może naruszać art. 101 TFUE lub właściwe przepisy krajowego prawa konkurencji, a nie korzysta z odpowiedniego wyłączenia;
• zakaz należy interpretować węziej, niż twierdzi franczyzodawca;
• podjęta działalność nie korzysta z chronionego know-how ani oznaczeń sieci i nie narusza konkretnego zobowiązania umownego;
• franczyzodawca nie wykazał naruszenia klauzuli;
• kara jest rażąco wygórowana i powinna zostać zmiarkowana;
• roszczenie obejmuje okres albo zachowania, których umowa nie obejmuje.

W sporze sądowym znaczenie będą miały dokumenty, korespondencja, treść ogłoszeń, zakres faktycznie świadczonych usług, lokalizacja działalności oraz to, czy były franczyzobiorca posługiwał się elementami kojarzonymi z dawną siecią. Przy zarzutach opartych na prawie konkurencji istotne będą również dowody dotyczące charakteru ograniczenia, właściwego rynku i przesłanek zastosowania odpowiednich wyłączeń.

Nie wystarczy samo wskazanie, że promień 100 km przekracza warunki VBER. Aby oprzeć obronę na naruszeniu art. 101 TFUE, trzeba wykazać okoliczności uzasadniające zastosowanie tego przepisu i brak podstaw do wyłączenia zakazu. Niezależnie od tego można podnosić argumenty cywilnoprawne i żądać miarkowania kary.

FAQ

Czy roczny zakaz konkurencji po franczyzie zawsze jest ważny?

Nie zawsze. Roczny okres sam w sobie nie przesądza o ważności, ale trzeba zbadać zasięg terytorialny, zakres zakazanej działalności i skutki dla byłego franczyzobiorcy. Jeżeli zakaz praktycznie uniemożliwia zarobkowanie lub przekracza granice swobody umów, może być kwestionowany.

Czy roczny zakaz po franczyzie zawsze korzysta z wyłączenia VBER?

Nie. Sam okres jednego roku nie wystarcza. Zgodnie z art. 5 ust. 3 VBER zakaz musi dotyczyć konkurencyjnych towarów lub usług, być ograniczony do lokalu i terenu wykorzystywanych w czasie umowy, być niezbędny do ochrony przekazanego know-how i trwać nie dłużej niż rok. Muszą być także spełnione pozostałe warunki stosowania rozporządzenia. Brak wyłączenia grupowego nie oznacza automatycznie nieważności klauzuli.

Czy franczyzodawca musi płacić odszkodowanie za zakaz konkurencji?

W umowach franczyzowych nie ma ogólnej zasady takiej jak w prawie pracy, która automatycznie nakazywałaby wypłatę odszkodowania za powstrzymywanie się od konkurencji. Brak rekompensaty może jednak wzmacniać argument, że konkretny zakaz jest nadmiernie uciążliwy.

Czy mogę pracować w tej samej branży jako pracownik?

To zależy od treści umowy. Niektóre klauzule zakazują wyłącznie prowadzenia własnej działalności, inne obejmują również zatrudnienie lub współpracę. Im szerzej zapisano zakaz, tym większe znaczenie ma ocena, czy nie przekracza on uzasadnionej ochrony franczyzodawcy. Należy też ustalić, czy dane ograniczenie podlega ocenie według reguł dotyczących porozumień wertykalnych.

Czy kara 50 000 zł może zostać obniżona przez sąd?

Tak, jeżeli sąd uzna, że kara jest rażąco wygórowana albo zachodzą inne przesłanki miarkowania z art. 484 § 2 Kodeksu cywilnego. Trzeba jednak przedstawić odpowiednie argumenty i dowody, na przykład dotyczące skali naruszenia, czasu trwania działalności i rzeczywistych skutków dla franczyzodawcy. Brak szkody nie wyklucza automatycznie obowiązku zapłaty kary, ale może mieć znaczenie przy jej miarkowaniu.

Czy mogę zignorować wezwanie do zapłaty kary?

Nie jest to bezpieczne. Brak odpowiedzi nie oznacza uznania roszczenia, ale może utrudnić polubowne zakończenie sporu. Lepiej przygotować pisemne stanowisko, wskazać zarzuty do klauzuli i zaproponować rozwiązanie sporu, jeżeli jest to możliwe. Jeżeli sprawa trafiła już do sądu, trzeba przestrzegać terminów procesowych wynikających z otrzymanych pism.

Przy zakazie obejmującym 12 miesięcy i promień 100 km należy więc przeprowadzić dwie uzupełniające się analizy: cywilnoprawną oraz dotyczącą prawa konkurencji. Dopiero na tej podstawie można ocenić, czy franczyzodawca może skutecznie żądać powstrzymania się od określonej działalności i zapłaty kary 50 000 zł. W zależności od wyniku analizy możliwe jest zakwestionowanie klauzuli, obrona przed zarzutem jej naruszenia albo żądanie obniżenia kary.