Długi spółki z o.o. wobec ZUS a majątek prezesa

Kontrola ZUS i zakwestionowanie umów o dzieło

Jeżeli spółka zatrudnia osoby na podstawie umów o dzieło, ZUS może w toku kontroli badać, czy dana umowa rzeczywiście dotyczy osiągnięcia konkretnego, indywidualnego rezultatu, czy raczej wykonywania powtarzalnych czynności starannego działania. Ma to duże znaczenie, bo typowa umowa o dzieło nie rodzi obowiązku opłacania składek na ubezpieczenia społeczne, natomiast umowa zlecenia albo umowa o świadczenie usług co do zasady może taki obowiązek powodować.

W sprawach dotyczących budowy sieci, prac instalacyjnych, montażowych albo serwisowych ryzyko sporu z ZUS jest realne, jeżeli prace są powtarzalne, wykonywane pod bieżącym nadzorem, według harmonogramu i bez wyodrębnionego rezultatu możliwego do odebrania jako dzieło. Sama nazwa umowy nie przesądza o jej kwalifikacji. Liczy się przede wszystkim rzeczywisty sposób wykonywania pracy.

Skutkiem niekorzystnej decyzji ZUS może być obowiązek zapłaty zaległych składek wraz z odsetkami. W zależności od ustaleń mogą pojawić się także inne konsekwencje, ale w praktyce najważniejsze jest ustalenie okresu, podstawy wymiaru składek i osób objętych ubezpieczeniami.

Czy ZUS może dochodzić składek od prezesa prywatnie?

Tak, ale nie automatycznie. W przypadku zaległości składkowych spółki z o.o. podstawowe znaczenie mają przepisy o odpowiedzialności osób trzecich stosowane do należności z tytułu składek, w szczególności art. 116 Ordynacji podatkowej w związku z przepisami ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. W uproszczeniu: ZUS może przenieść odpowiedzialność na członka zarządu, jeżeli zaległości dotyczą okresu, w którym pełnił on funkcję, a egzekucja wobec spółki okazała się w całości lub w części bezskuteczna.

Podobną zasadę odpowiedzialności członków zarządu za zobowiązania spółki przewiduje również art. 299 Kodeksu spółek handlowych. Przepis ten stanowi, że jeżeli egzekucja przeciwko spółce okaże się bezskuteczna, członkowie zarządu odpowiadają solidarnie za jej zobowiązania. W sprawach składkowych ZUS wydaje jednak decyzję o odpowiedzialności osoby trzeciej, a nie tylko korzysta z typowej drogi cywilnej.

Odpowiedzialność członka zarządu jest odpowiedzialnością osobistą, solidarną i subsydiarną. Oznacza to, że ZUS w pierwszej kolejności powinien wykazać bezskuteczność egzekucji wobec spółki, a następnie może dochodzić zapłaty od członków zarządu całym ich majątkiem prywatnym, jeżeli nie wykażą oni przesłanek uwalniających od odpowiedzialności.

Kiedy prezes może uwolnić się od odpowiedzialności?

Członek zarządu nie powinien odpowiadać za zaległości spółki, jeżeli wykaże jedną z ustawowych przesłanek obrony. Najczęściej chodzi o to, że we właściwym czasie zgłoszono wniosek o ogłoszenie upadłości albo w odpowiednim czasie doszło do otwarcia właściwego postępowania restrukturyzacyjnego. Możliwa jest też obrona polegająca na wykazaniu braku winy w niezgłoszeniu wniosku albo braku szkody po stronie wierzyciela.

Kluczowe jest pojęcie „we właściwym czasie”. Zgodnie z Prawem upadłościowym dłużnik powinien zgłosić wniosek o upadłość nie później niż w terminie 30 dni od dnia, w którym wystąpiła podstawa do ogłoszenia upadłości. Nie wystarcza więc złożenie wniosku dopiero wtedy, gdy konto spółki jest puste, egzekucja już trwa, a spółka od dawna nie reguluje wymagalnych zobowiązań.

Dla oceny sytuacji znaczenie mają m.in. sprawozdania finansowe, historia płatności składek, wezwania do zapłaty, zajęcia egzekucyjne, utrata płynności, brak realnych perspektyw spłaty oraz dokumenty pokazujące, kiedy zarząd wiedział lub powinien był wiedzieć o niewypłacalności. Im wcześniej zarząd udokumentuje działania naprawcze, tym większa szansa na skuteczną obronę.

Znaczenie bezskutecznej egzekucji wobec spółki

ZUS nie powinien przenosić odpowiedzialności na członka zarządu wyłącznie dlatego, że spółka ma zaległość. Konieczne jest ustalenie, że egzekucja wobec spółki okazała się bezskuteczna w całości lub w części. Bezskuteczność może wynikać z braku majątku, umorzenia egzekucji, nieściągalności zajętych wierzytelności albo z innych okoliczności pokazujących, że z majątku spółki nie da się realnie uzyskać należności.

W orzecznictwie podkreśla się, że odpowiedzialność członków zarządu wobec ZUS ma charakter subsydiarny. Sąd Apelacyjny we Wrocławiu w wyroku z dnia 27 lutego 2019 r., sygn. akt III AUa 304/18, wskazał, że odpowiedzialność członków zarządu za zaległości składkowe wchodzi w rachubę nie jednocześnie ze spółką, ale wtedy, gdy egzekucja wobec spółki okaże się bezskuteczna. ZUS może dochodzić należności od wszystkich członków zarządu łącznie, od niektórych z nich albo od każdego osobno.

Wydanie decyzji przenoszącej odpowiedzialność na prezesa nie oznacza, że sama spółka przestaje być dłużnikiem. Spółka nadal pozostaje płatnikiem składek, a odpowiedzialność członka zarządu ma umożliwić ZUS zaspokojenie zaległości, jeżeli majątek spółki nie wystarcza.

Czy wspólnik większościowy odpowiada za długi wobec ZUS?

Sam fakt posiadania 90% udziałów w spółce z o.o. nie powoduje osobistej odpowiedzialności wspólnika za zaległe składki spółki. Wspólnik ryzykuje przede wszystkim wartością udziałów, które mogą stracić wartość albo zostać objęte egzekucją, ale co do zasady nie odpowiada prywatnym majątkiem za zobowiązania spółki.

Inaczej będzie, jeżeli wspólnik jednocześnie pełni funkcję członka zarządu, udzielił poręczenia, ustanowił zabezpieczenie, przejął określone zobowiązania albo występują szczególne podstawy odpowiedzialności przewidziane w przepisach. W praktyce trzeba więc oddzielić status wspólnika od statusu członka zarządu. To funkcja w zarządzie, a nie samo posiadanie udziałów, najczęściej tworzy ryzyko odpowiedzialności za zaległości składkowe.

Co zrobić, gdy ZUS kwestionuje umowy i spółka nie ma środków?

Po pierwsze, trzeba odróżnić spór o kwalifikację umów od problemu niewypłacalności spółki. W sporze z ZUS należy zebrać umowy, protokoły odbioru, dokumentację wykonanych rezultatów, korespondencję, rozliczenia i dowody pokazujące, jak faktycznie wykonywano prace. Jeżeli umowy rzeczywiście miały charakter dzieła, trzeba to wykazać konkretnymi dowodami, a nie samą nazwą dokumentu.

Po drugie, zarząd powinien na bieżąco oceniać, czy spółka stała się niewypłacalna. Jeżeli istnieją podstawy do złożenia wniosku o upadłość, nie warto zwlekać do zakończenia kontroli ZUS. Zaległość składkowa może zostać ostatecznie ustalona później, ale przesłanki niewypłacalności mogą wystąpić wcześniej, zwłaszcza gdy spółka trwale nie reguluje wymagalnych zobowiązań.

Po trzecie, warto dokumentować decyzje zarządu: analizy płynności, rozmowy z wierzycielami, próby restrukturyzacji, wezwania księgowe, uchwały i konsultacje. W ewentualnym postępowaniu przeciwko członkowi zarządu znaczenie ma nie tylko końcowy wynik finansowy spółki, ale także to, czy zarząd reagował w odpowiednim czasie.

FAQ

Czy likwidacja albo upadłość spółki automatycznie chroni prezesa przed ZUS?

Nie. Ochrona zależy przede wszystkim od tego, czy wniosek o upadłość został złożony we właściwym czasie albo czy istnieją inne ustawowe podstawy zwolnienia z odpowiedzialności. Spóźniony wniosek może nie wystarczyć.

Czy ZUS może od razu zająć prywatny majątek prezesa?

Co do zasady ZUS musi najpierw ustalić zaległość spółki i wykazać przesłanki odpowiedzialności osoby trzeciej, w tym bezskuteczność egzekucji wobec spółki. Dopiero decyzja o odpowiedzialności członka zarządu otwiera drogę do egzekucji z jego majątku.

Czy wspólnik mający 90% udziałów odpowiada za składki spółki?

Zasadniczo nie, jeżeli jest wyłącznie wspólnikiem. Odpowiedzialność może powstać, gdy wspólnik pełnił funkcję członka zarządu, poręczył dług, ustanowił zabezpieczenie albo występuje inna szczególna podstawa prawna.

Czy umowa o dzieło zawsze jest wolna od składek ZUS?

Nie zawsze. Jeżeli umowa nazwana dziełem w rzeczywistości odpowiada zleceniu albo świadczeniu usług, ZUS może ustalić obowiązek ubezpieczeń i naliczyć składki. Znaczenie ma faktyczny sposób wykonywania pracy.

Co jest najważniejszym dowodem dla prezesa?

Najważniejsze są dokumenty pokazujące, kiedy spółka stała się niewypłacalna i jakie działania podjął zarząd. Pomocne są sprawozdania finansowe, zestawienia płatności, korespondencja z wierzycielami, uchwały zarządu i dokumenty z postępowań restrukturyzacyjnych lub upadłościowych.

Podsumowanie

ZUS może dochodzić zaległych składek od prezesa spółki z o.o., ale zwykle dopiero po wykazaniu, że zaległość dotyczy okresu pełnienia funkcji, a egzekucja wobec spółki okazała się bezskuteczna. Prezes może bronić się przede wszystkim terminowym wnioskiem o upadłość, właściwymi działaniami restrukturyzacyjnymi, brakiem winy albo brakiem szkody wierzyciela.

Wspólnik większościowy nie odpowiada za długi składkowe tylko dlatego, że posiada udziały. Ryzyko osobistej odpowiedzialności dotyczy przede wszystkim osób pełniących funkcje w zarządzie albo takich, które dodatkowo zabezpieczyły lub przejęły zobowiązania spółki.