Odpowiedzialność prezesa spółdzielni za długi

Czy prezes gminnej spółdzielni odpowiada za jej faktury?

W gminnej spółdzielni „Samopomoc Chłopska” podstawową zasadą jest odpowiedzialność samej spółdzielni za jej zobowiązania. Spółdzielnia ma osobowość prawną, dlatego długi z umów, dostaw, kredytów czy faktur obciążają spółdzielnię jako odrębny podmiot.

Prezes jednoosobowego zarządu nie staje się automatycznie dłużnikiem dostawców tylko dlatego, że obejmuje funkcję po poprzednim prezesie. Nie ma tu odpowiednika prostej zasady z art. 299 Kodeksu spółek handlowych stosowanej do spółki z ograniczoną odpowiedzialnością. Przepis ten dotyczy spółek kapitałowych, a nie spółdzielni.

Nie oznacza to jednak całkowitego braku ryzyka. Odpowiedzialność prezesa może powstać w szczególnych sytuacjach, zwłaszcza gdy po objęciu funkcji zaniecha działań wymaganych przez Prawo spółdzielcze, Prawo upadłościowe albo przepisy podatkowe i składkowe.

Zobacz również: zasady wynagradzania członków rady nadzorczej spółdzielni

Odpowiedzialność wobec spółdzielni za szkodę

Inna jest odpowiedzialność prezesa wobec samej spółdzielni. Zgodnie z art. 58 Prawa spółdzielczego członek zarządu, rady oraz likwidator odpowiada wobec spółdzielni za szkodę wyrządzoną działaniem lub zaniechaniem sprzecznym z prawem albo postanowieniami statutu, chyba że nie ponosi winy.

Ta odpowiedzialność ma charakter osobisty i zależy od konkretnego zachowania danej osoby. Nowy prezes nie odpowiada na tej podstawie za działania poprzednika tylko dlatego, że obejmuje stanowisko. Może natomiast odpowiadać za własne decyzje po objęciu funkcji, np. za zawieranie nowych umów bez realnej możliwości ich wykonania, brak reakcji na oczywistą niewypłacalność albo naruszenie statutu.

Jeżeli zadłużenie powstało wcześniej, trzeba oddzielić dwie kwestie: odpowiedzialność poprzedniego zarządu za ewentualne zawinione działania oraz obowiązki nowego zarządu po ujawnieniu złej sytuacji finansowej. Od chwili objęcia funkcji nowy prezes powinien aktywnie badać stan spraw spółdzielni i dokumentować podjęte czynności.

Upadłość spółdzielni i obowiązki zarządu

Najistotniejsze ryzyko osobiste przy zadłużonej spółdzielni wiąże się z niewypłacalnością. Prawo upadłościowe przewiduje, że dłużnik ma obowiązek złożyć wniosek o ogłoszenie upadłości nie później niż w terminie 30 dni od dnia wystąpienia podstawy do ogłoszenia upadłości. Jeżeli dłużnikiem jest osoba prawna, obowiązek dotyczy osób uprawnionych do prowadzenia jej spraw i reprezentowania jej, a więc w praktyce członków zarządu.

Prawo spółdzielcze zawiera dodatkową regulację dotyczącą spółdzielni. Zgodnie z art. 130 tej ustawy ogłoszenie upadłości spółdzielni następuje w razie jej niewypłacalności. Jeżeli według sprawozdania finansowego ogólna wartość aktywów spółdzielni nie wystarcza na zaspokojenie wszystkich zobowiązań, zarząd powinien niezwłocznie zwołać walne zgromadzenie i umieścić w porządku obrad sprawę dalszego istnienia spółdzielni.

Walne zgromadzenie może podjąć uchwałę o dalszym istnieniu spółdzielni, ale powinno wskazać środki umożliwiające wyjście ze stanu niewypłacalności. Jeżeli natomiast walne zgromadzenie podejmie uchwałę o postawieniu spółdzielni w stan upadłości, zarząd ma obowiązek niezwłocznie zgłosić do sądu wniosek o ogłoszenie upadłości.

W praktyce nie należy biernie czekać na koniec roku obrotowego albo formalne roczne sprawozdanie, jeżeli dokumenty księgowe, egzekucje, brak płatności i wezwania wierzycieli wskazują, że spółdzielnia utraciła zdolność regulowania wymagalnych zobowiązań. W takiej sytuacji konieczna jest szybka analiza niewypłacalności i rozważenie działań upadłościowych lub restrukturyzacyjnych.

Odpowiedzialność za niezłożenie wniosku o upadłość

Prawo upadłościowe przewiduje odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną wskutek niezłożenia wniosku o ogłoszenie upadłości w terminie, chyba że dana osoba nie ponosi winy. Możliwość uwolnienia się od odpowiedzialności może wynikać w szczególności z wykazania, że we właściwym czasie otwarto postępowanie restrukturyzacyjne albo zatwierdzono układ w postępowaniu o zatwierdzenie układu.

W przypadku spółdzielni znaczenie ma również orzecznictwo dotyczące art. 130 Prawa spółdzielczego. W wyroku z dnia 6 września 2011 r., sygn. akt I UK 61/11, Sąd Najwyższy wskazał, że obowiązki zarządu w wewnątrzspółdzielczym postępowaniu dotyczącym upadłości sprowadzają się w szczególności do zwołania we właściwym czasie walnego zgromadzenia po stwierdzeniu, że aktywa nie wystarczają na zaspokojenie zobowiązań, oraz do niezwłocznego zgłoszenia wniosku o upadłość po uchwale walnego zgromadzenia o postawieniu spółdzielni w stan upadłości.

Dla nowego prezesa oznacza to, że nie wystarczy ogólna wiedza, iż spółdzielnia ma długi. Trzeba ustalić, czy długi są wymagalne, czy spółdzielnia realnie je reguluje, czy występują egzekucje, czy majątek wystarcza na zobowiązania i czy istnieje plan naprawczy. Brak takiej analizy może być potraktowany jako niedochowanie należytej staranności.

Podatki, ZUS i inne zobowiązania publicznoprawne

Osobne ryzyko dotyczy zaległości podatkowych i składkowych. W określonych przypadkach przepisy Ordynacji podatkowej pozwalają przenieść odpowiedzialność za zaległości osoby prawnej na członków jej organu zarządzającego. Dotyczy to sytuacji, w których egzekucja wobec samej osoby prawnej okaże się bezskuteczna, a osoba z zarządu nie wykaże przesłanek uwalniających ją od odpowiedzialności.

W praktyce najważniejsze jest wykazanie, że we właściwym czasie złożono wniosek o upadłość, wszczęto właściwe postępowanie restrukturyzacyjne albo że niezgłoszenie takiego wniosku nastąpiło bez winy danej osoby. Znaczenie może mieć także wskazanie mienia spółdzielni pozwalającego na zaspokojenie zaległości w znacznej części.

Dlatego przed objęciem funkcji prezesa należy sprawdzić nie tylko faktury handlowe, lecz także deklaracje podatkowe, decyzje organów podatkowych, zaległości w ZUS, tytuły wykonawcze, zajęcia rachunków bankowych oraz korespondencję z urzędami.

Jak ograniczyć ryzyko przed objęciem funkcji prezesa?

Najbezpieczniej nie przyjmować funkcji bez uprzedniego dostępu do dokumentów. Jeżeli spółdzielnia odmawia okazania podstawowych danych o zobowiązaniach, zaległościach publicznoprawnych i sporach, samo to jest istotnym sygnałem ostrzegawczym.

Przed wyrażeniem zgody na powołanie warto zażądać co najmniej: aktualnego bilansu i rachunku zysków i strat, zestawienia wszystkich zobowiązań z terminami wymagalności, listy wierzycieli, informacji o egzekucjach, umów kredytowych i leasingowych, deklaracji podatkowych, sald ZUS, spisu umów długoterminowych, protokołów rady nadzorczej i walnych zgromadzeń oraz informacji o sprawach sądowych.

Po objęciu funkcji należy sporządzić protokół przejęcia dokumentów, zabezpieczyć dostęp do ksiąg rachunkowych i rachunków bankowych, zlecić aktualną analizę płynności oraz zwołać odpowiednie organy spółdzielni, jeżeli istnieje podejrzenie niewypłacalności. Warto także zadbać o protokołowanie decyzji, bo dokumenty z pierwszych dni urzędowania mogą później przesądzać o ocenie winy albo jej braku.

Umowa ze spółdzielnią albo uchwała organu spółdzielni może regulować rozliczenia wewnętrzne, wynagrodzenie czy zwrot kosztów, ale nie wyłączy skutecznie odpowiedzialności wobec organów publicznych ani wierzycieli, jeżeli taka odpowiedzialność wynika z ustawy. Pomocne może być ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej członków władz, ale ono również nie zastępuje prawidłowego wykonywania obowiązków.

Czego nie robić po objęciu zarządu?

Największym błędem jest kontynuowanie działalności bez wiedzy o skali zadłużenia i bez planu finansowego. Ryzykowne jest także zaciąganie nowych zobowiązań, gdy wiadomo, że spółdzielnia nie reguluje już wymagalnych płatności i nie ma realnych źródeł finansowania.

Nie należy podpisywać oświadczeń o braku zaległości, uznawać długów ani zawierać ugód bez sprawdzenia dokumentów źródłowych. Trzeba też uważać na wybiórcze spłacanie tylko niektórych wierzycieli, jeżeli spółdzielnia jest już w stanie niewypłacalności. Takie działania mogą rodzić spory i zarzuty naruszenia interesu spółdzielni albo wierzycieli.

Jeżeli kondycja finansowa jest niejasna, bezpieczniej jest najpierw przeprowadzić audyt, uzyskać stanowisko księgowości i prawnika, a następnie podjąć formalne działania przewidziane w statucie, Prawie spółdzielczym, Prawie upadłościowym lub przepisach restrukturyzacyjnych.

FAQ

Czy prezes GS SCh odpowiada całym majątkiem za stare faktury?

Zasadniczo nie. Stare faktury obciążają spółdzielnię, a nie prywatnie nowego prezesa. Odpowiedzialność osobista może jednak powstać, jeżeli po objęciu funkcji prezes naruszy własne obowiązki, np. nie zareaguje na niewypłacalność albo dopuści do powstania szkody.

Czy art. 299 Kodeksu spółek handlowych stosuje się do spółdzielni?

Nie wprost. Art. 299 Kodeksu spółek handlowych dotyczy członków zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością. Spółdzielnia działa na podstawie Prawa spółdzielczego, a odpowiedzialność jej zarządu wynika z innych przepisów.

Czy można przyjąć funkcję i zastrzec, że stare długi mnie nie dotyczą?

Można sporządzić protokół przejęcia i opisać stan znany w dniu objęcia funkcji, co ma duże znaczenie dowodowe. Takie zastrzeżenie nie zwalnia jednak z ustawowych obowiązków wykonywanych już po powołaniu, zwłaszcza w razie niewypłacalności.

Jakie dokumenty sprawdzić przed zgodą na powołanie?

Trzeba sprawdzić co najmniej aktualne sprawozdania finansowe, zestawienie zobowiązań, zaległości podatkowe i ZUS, egzekucje, umowy kredytowe, sprawy sądowe, listę wierzycieli oraz protokoły organów spółdzielni. Im większe zadłużenie, tym dokładniejsza powinna być analiza.

Czy ubezpieczenie OC zarządu rozwiązuje problem?

Ubezpieczenie może ograniczyć finansowe skutki niektórych roszczeń, ale nie wyłącza ustawowych obowiązków prezesa. Przed zawarciem polisy trzeba sprawdzić jej wyłączenia, sumę gwarancyjną i to, czy obejmuje spółdzielnie oraz zobowiązania publicznoprawne.

Źródła

• Ustawa z dnia 16 września 1982 r. - Prawo spółdzielcze
• Ustawa z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe
• Ustawa z dnia 15 września 2000 r. - Kodeks spółek handlowych
• Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa
• Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 września 2011 r., sygn. akt I UK 61/11

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.