Darowizna ogółu praw w spółce jawnej

Darowizna ogółu praw i obowiązków w spółce jawnej

W spółce jawnej wspólnik nie rozporządza pojedynczymi „udziałami” w takim znaczeniu, jak w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością. Przedmiotem obrotu może być ogół praw i obowiązków wspólnika, czyli całe członkostwo w spółce osobowej: prawa do udziału w zysku, prowadzenia spraw spółki, reprezentowania jej, a także obowiązki wynikające z umowy spółki i Kodeksu spółek handlowych.

Podstawową regulacją jest art. 10 Kodeksu spółek handlowych. Zgodnie z tym przepisem przeniesienie ogółu praw i obowiązków wspólnika spółki osobowej na inną osobę jest dopuszczalne tylko wtedy, gdy umowa spółki tak stanowi. Jeżeli umowa spółki milczy na ten temat, sama zgoda wspólników nie wystarcza. W praktyce konieczna może być najpierw zmiana umowy spółki.

Jeżeli umowa spółki dopuszcza przeniesienie, potrzebna jest pisemna zgoda wszystkich pozostałych wspólników, chyba że sama umowa spółki przewiduje odmienną procedurę. Może na przykład wymagać zgody większości wspólników, zgody określonego wspólnika albo przewidywać wcześniejszą zgodę zawartą już w umowie spółki.

Przeniesienie bez podstawy w umowie spółki jest ryzykowne i może być nieważne. W orzecznictwie podkreśla się, że art. 10 § 1 K.s.h. ma charakter bezwzględnie obowiązujący w tym sensie, że bez wyraźnego postanowienia umowy spółki obrót ogółem praw i obowiązków nie jest skuteczny. Takie stanowisko wynika m.in. z wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 12 marca 2019 r., sygn. akt II FSK 786/17.

Co przechodzi na obdarowanego

Na obdarowanego przechodzi zasadniczo taki zakres praw i obowiązków, jaki przysługiwał darczyńcy w chwili dokonania darowizny. Nie można skutecznie przenieść jedynie wybranego elementu członkostwa, na przykład samego prawa do reprezentacji albo samego prawa do udziału w zysku, pozostawiając pozostałe elementy przy darczyńcy.

Nie oznacza to jednak, że każda wierzytelność związana ze spółką zawsze musi przejść razem z ogółem praw i obowiązków. Trzeba odróżnić członkostwo w spółce od już powstałego, skonkretyzowanego roszczenia pieniężnego, na przykład o wypłatę zysku za poprzedni rok, jeżeli zysk został już podzielony i stał się wymagalny wobec spółki.

W umowie darowizny warto więc wyraźnie wskazać, czy roszczenia o wypłatę niewypłaconych zysków za poprzednie lata przechodzą na obdarowanego, czy pozostają przy darczyńcy. Brak takiego postanowienia może prowadzić do sporu, zwłaszcza gdy w księgach spółki widnieje zobowiązanie wobec darczyńcy z tytułu zysku już uchwalonego, ale niewypłaconego.

Niewypłacone zyski a wartość darowizny

Przy podatku od spadków i darowizn podstawą opodatkowania jest co do zasady czysta wartość nabytych rzeczy i praw majątkowych, czyli wartość po potrąceniu długów i ciężarów. W przypadku darowizny ogółu praw i obowiązków w spółce jawnej punktem wyjścia powinna być rynkowa wartość tego prawa na dzień nabycia, a nie wyłącznie wartość księgowa udziału kapitałowego.

Zobowiązanie spółki do wypłaty zysku darczyńcy może wpływać na wycenę, bo obniża ekonomiczną wartość spółki i tym samym może obniżać wartość ogółu praw i obowiązków. Nie należy jednak traktować takiego zobowiązania mechanicznie jako kwoty, którą zawsze można wprost odjąć od wartości darowizny. Znaczenie ma to, czy zobowiązanie rzeczywiście obciąża nabywane prawa, czy dotyczy wyłącznie relacji spółka–darczyńca.

Jeżeli wierzytelność o niewypłacony zysk pozostaje przy darczyńcy, to dla obdarowanego jest to zwykle czynnik obniżający wartość ekonomiczną nabywanego członkostwa, ponieważ spółka nadal ma obowiązek wypłaty środków poprzedniemu wspólnikowi. Jeżeli natomiast wierzytelność przechodzi na obdarowanego, może być traktowana jako element nabytego majątku i powinna zostać uwzględniona w wycenie po stronie aktywów.

W praktyce bezpieczne jest sporządzenie wyceny obejmującej aktywa spółki, zobowiązania spółki, wartość udziału kapitałowego, niewypłacone zyski oraz postanowienia umowy darowizny. Przy darowiźnie w najbliższej rodzinie trzeba też pamiętać o warunkach zwolnienia podatkowego, w tym o zgłoszeniu darowizny, jeżeli przepisy wymagają takiego zgłoszenia w danej sytuacji.

Podział zysku za rok, w którym nastąpiła darowizna

Osobno trzeba ocenić zysk za rok obrotowy, w którym darczyńca był wspólnikiem tylko przez część roku. Kodeks spółek handlowych nie wprowadza jednej uniwersalnej zasady, że zysk cywilnoprawnie zawsze dzieli się proporcjonalnie według liczby dni uczestnictwa w spółce. Decydujące mogą być umowa spółki, umowa darowizny, uchwała wspólników oraz moment powstania konkretnego roszczenia o wypłatę zysku.

Jeżeli strony chcą, aby darczyńca zachował prawo do części zysku wypracowanego do dnia darowizny, powinno to wynikać wprost z dokumentów. Można przewidzieć rozliczenie proporcjonalne, ustalić konkretną kwotę należną darczyńcy albo pozostawić całe prawo do zysku za dany rok obdarowanemu. Najgorszym rozwiązaniem jest milczenie umowy, bo wtedy spór może pojawić się dopiero przy zatwierdzaniu wyniku finansowego i podejmowaniu uchwały o podziale zysku.

Uchwała o podziale zysku powinna być spójna z umową spółki i umową darowizny. Jeżeli z dokumentów wynika, że darczyńca zachowuje roszczenie o część zysku za okres, w którym był wspólnikiem, uchwała powinna to uwzględniać. Jeżeli natomiast całe uprawnienie do zysku przeszło na obdarowanego, wypłata może być kierowana do aktualnego wspólnika.

Rozliczenie cywilnoprawne zysku nie zawsze pokrywa się z rozliczeniem podatku dochodowego. Wspólnik spółki jawnej rozlicza przychody i koszty przypadające na niego za okres uczestnictwa w spółce według właściwych przepisów podatkowych. Dlatego możliwa jest sytuacja, w której darczyńca rozliczał podatkowo dochód za okres bycia wspólnikiem, ale cywilnoprawne roszczenie o wypłatę środków zostało ukształtowane odmiennie w umowie.

Odpowiedzialność darczyńcy i obdarowanego

Przeniesienie ogółu praw i obowiązków nie zwalnia automatycznie darczyńcy z odpowiedzialności za wcześniejsze zobowiązania. Art. 10 § 3 K.s.h. przewiduje solidarną odpowiedzialność wspólnika występującego i wspólnika przystępującego za zobowiązania występującego wspólnika związane z uczestnictwem w spółce oraz za zobowiązania spółki.

W spółce jawnej odpowiedzialność wspólników za zobowiązania spółki jest szczególnie istotna, ponieważ wspólnicy mogą odpowiadać całym swoim majątkiem, przy czym odpowiedzialność wobec wierzycieli spółki ma charakter subsydiarny. Obdarowany powinien więc przed przyjęciem darowizny znać sytuację finansową spółki, w tym zobowiązania wobec banków, kontrahentów, urzędów i dotychczasowych wspólników.

Jak prawidłowo przygotować dokumenty

W praktyce przed zawarciem umowy darowizny należy sprawdzić przede wszystkim umowę spółki, listę wspólników, zasady reprezentacji, zgody wymagane do przeniesienia ogółu praw i obowiązków, a także księgi spółki w zakresie niewypłaconych zysków i innych zobowiązań.

Umowa darowizny powinna jasno regulować co najmniej: datę przeniesienia ogółu praw i obowiązków, zakres przechodzących wierzytelności, sposób rozliczenia zysku za rok bieżący, odpowiedzialność stron za ujawnione i nieujawnione zobowiązania, obowiązki informacyjne wobec spółki oraz czynności związane ze zgłoszeniem zmian do rejestru.

Jeżeli darowizna następuje pomiędzy członkami rodziny, warto równolegle ocenić skutki podatkowe. Najbliższa rodzina może korzystać ze zwolnienia w podatku od spadków i darowizn, ale tylko po spełnieniu warunków przewidzianych w ustawie. Przy prawach w spółce jawnej szczególnie ważne jest prawidłowe ustalenie wartości nabywanego prawa i dokumentacja tej wartości.

FAQ

Czy można darować tylko prawo do zysku w spółce jawnej?

Co do zasady nie można przenieść samego elementu członkostwa, na przykład samego prawa do udziału w zysku, jako części ogółu praw i obowiązków. Możliwe jest natomiast odrębne rozporządzenie konkretną wierzytelnością, jeżeli roszczenie o wypłatę zysku już powstało albo da się je prawidłowo oznaczyć.

Czy niewypłacony zysk zawsze obniża wartość darowizny?

Nie zawsze. Jeżeli niewypłacony zysk jest zobowiązaniem spółki wobec darczyńcy i nie przechodzi na obdarowanego, może ekonomicznie obniżać wartość praw w spółce. Jeżeli jednak wierzytelność o zysk przechodzi na obdarowanego, trzeba ją uwzględnić jako składnik nabytego prawa.

Kto powinien dostać zysk za rok, w którym nastąpiła darowizna?

To zależy od umowy spółki, umowy darowizny i uchwały wspólników. Najbezpieczniej jest wyraźnie zapisać, czy zysk ma zostać podzielony proporcjonalnie do okresu uczestnictwa darczyńcy i obdarowanego, czy w całości ma przypaść jednej z tych osób.

Czy zgoda wspólników na darowiznę zawsze jest potrzebna?

Jeżeli umowa spółki dopuszcza przeniesienie ogółu praw i obowiązków, zasadą jest wymóg pisemnej zgody wszystkich pozostałych wspólników. Umowa spółki może jednak przewidywać inną zasadę, dlatego trzeba ją każdorazowo sprawdzić.

Czy obdarowany odpowiada za stare długi spółki?

Tak, należy liczyć się z odpowiedzialnością wynikającą z art. 10 § 3 K.s.h. oraz z ogólnymi zasadami odpowiedzialności wspólnika spółki jawnej. Dlatego przed przyjęciem darowizny konieczne jest sprawdzenie sytuacji finansowej spółki.

Podsumowanie

Darowizna ogółu praw i obowiązków w spółce jawnej wymaga nie tylko zgody wspólników i prawidłowej umowy, lecz także precyzyjnego rozliczenia zysków. Niewypłacone zyski z lat poprzednich mogą pozostać przy darczyńcy albo przejść na obdarowanego, ale powinno to wynikać wprost z dokumentów. Od tego zależy zarówno to, kto może żądać wypłaty pieniędzy od spółki, jak i sposób ustalenia wartości darowizny.

Przy większych kwotach nie warto ograniczać się do prostego odjęcia zobowiązań od wartości księgowej udziału. Potrzebna jest analiza umowy spółki, uchwał, ksiąg rachunkowych, zasad odpowiedzialności wspólników oraz skutków podatkowych dla darczyńcy i obdarowanego.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 15 września 2000 r. Kodeks spółek handlowych - Dz.U. 2000 nr 94 poz. 1037

2. Ustawa z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn

3. Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 12 marca 2019 r., sygn. akt II FSK 786/17

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.