Przymusowy wykup udziałów w spółce z o.o. – czy jest możliwy?

Pojęcie „przymusowego wykupu udziałów” jest używane potocznie, ale w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością trzeba rozróżnić kilka odmiennych konstrukcji. Inaczej wygląda przymusowe umorzenie udziałów przez spółkę, inaczej sądowe wyłączenie wspólnika, a jeszcze inaczej zwykła sprzedaż udziałów.

Dlatego przed podjęciem uchwały albo skierowaniem sprawy do sądu należy najpierw ustalić, jaki cel ma zostać osiągnięty: usunięcie wspólnika pozostającego w konflikcie ze spółką, wykonanie wcześniej uzgodnionego mechanizmu umorzenia czy umożliwienie wspólnikowi wyjścia ze spółki mimo ograniczeń w zbywaniu udziałów.

Na czym polega problem prawny

W spółce z o.o. sam fakt posiadania większości głosów nie daje prawa do jednostronnego odebrania udziałów innemu wspólnikowi. Udział jest prawem majątkowym, a jego przymusowa utrata musi mieć wyraźną podstawę w ustawie i – w przypadku przymusowego umorzenia – w umowie spółki.

Nie ma prostego odpowiednika „squeeze-out” ze spółki akcyjnej

W spółce z o.o. nie funkcjonuje ogólny mechanizm pozwalający większościowemu wspólnikowi wykupić mniejszość wyłącznie dlatego, że ma odpowiednio wysoki procent kapitału. Nie wystarczy zatem uchwała o treści: „wspólnik X ma sprzedać swoje udziały wspólnikowi Y”. Taka uchwała bez odpowiedniej podstawy prawnej nie tworzy sama w sobie skutecznego obowiązku sprzedaży.

W praktyce najczęściej trzeba rozważyć dwie drogi prowadzące do przymusowego zakończenia uczestnictwa wspólnika w spółce:

• przymusowe umorzenie udziałów – na zasadach wynikających z art. 199 KSH i umowy spółki,
• sądowe wyłączenie wspólnika – na podstawie art. 266–269 KSH.

Jeżeli natomiast wspólnik chce dobrowolnie sprzedać udziały, ale umowa spółki wymaga zgody spółki, znaczenie może mieć art. 182 KSH. To jednak mechanizm ułatwiający zbycie udziałów, a nie sposób na przymusowe usunięcie wspólnika przez większość.

Jakie przepisy i obowiązki mają znaczenie

Przymusowe umorzenie udziałów – art. 199 KSH

Przymusowe umorzenie udziału jest dopuszczalne tylko po wpisie spółki do rejestru i tylko wtedy, gdy umowa spółki przewiduje możliwość umorzenia. Jeżeli umorzenie ma nastąpić bez zgody wspólnika, umowa spółki powinna określać przesłanki i tryb przymusowego umorzenia.

Nie powinny to być postanowienia całkowicie dowolne. Z umowy spółki musi wynikać, kiedy mechanizm może zostać zastosowany. W praktyce przesłanki mogą odnosić się przykładowo do określonych naruszeń obowiązków wspólnika, działalności konkurencyjnej, niewykonania obowiązku dopłat albo innych zdarzeń opisanych w umowie. Każdorazowo trzeba jednak ocenić zgodność konkretnego postanowienia i uchwały z ustawą, dobrymi obyczajami oraz interesem spółki i wspólników.

Co do zasady przymusowe umorzenie wymaga uchwały zgromadzenia wspólników. Uchwała powinna wskazywać podstawę prawną umorzenia, wysokość wynagrodzenia oraz uzasadnienie. Wynagrodzenie przy umorzeniu przymusowym nie może być niższe niż wartość przypadających na udział aktywów netto wykazanych w sprawozdaniu finansowym za ostatni rok obrotowy, pomniejszonych o kwotę przeznaczoną do podziału między wspólników.

Umowa spółki może także przewidywać umorzenie automatyczne po ziszczeniu się określonego zdarzenia. W takim przypadku stosuje się przepisy o umorzeniu przymusowym, a zarząd powinien podjąć działania wymagane dla obniżenia kapitału zakładowego, chyba że umorzenie następuje z czystego zysku. Jeżeli umorzenie wymaga obniżenia kapitału zakładowego, udział zostaje umorzony z chwilą obniżenia tego kapitału.

Czy można dopiero później wprowadzić przymusowe umorzenie do umowy spółki

Co do zasady zmiana umowy spółki wymaga większości dwóch trzecich głosów, chyba że umowa ustanawia surowsze wymagania. Sąd Najwyższy w wyroku z 19 października 2023 r., II CSKP 1314/22, potwierdził, że samo dodanie do umowy postanowień przewidujących przymusowe umorzenie udziałów nie oznacza automatycznie uszczuplenia praw udziałowych w rozumieniu art. 246 § 3 KSH, a zatem nie wymaga z tego tylko powodu zgody wszystkich wspólników.

Nie oznacza to jednak, że większość może dowolnie skonstruować mechanizm wymierzony w konkretnego wspólnika. Uchwała zmieniająca umowę spółki może zostać uchylona, jeżeli jest sprzeczna z umową spółki lub dobrymi obyczajami i jednocześnie godzi w interes spółki albo ma na celu pokrzywdzenie wspólnika. W praktyce szczególnie ryzykowne są postanowienia tworzone wyłącznie po to, aby pozbawić mniejszość udziałów bez rzeczywistego uzasadnienia korporacyjnego.

Sądowe wyłączenie wspólnika – art. 266–269 KSH

Jeżeli nie ma odpowiedniej podstawy do przymusowego umorzenia, a zachowanie wspólnika poważnie utrudnia funkcjonowanie spółki, można rozważyć powództwo o wyłączenie wspólnika. Sąd może orzec wyłączenie z ważnych przyczyn dotyczących danego wspólnika.

Podstawowy wariant z art. 266 § 1 KSH wymaga, aby z żądaniem wystąpili wszyscy pozostali wspólnicy, a ich udziały stanowiły więcej niż połowę kapitału zakładowego. Umowa spółki może przyznać prawo wniesienia pozwu mniejszej liczbie wspólników, jeżeli ich udziały również przekraczają połowę kapitału. W takim wariancie pozostali wspólnicy, którzy nie są powodami, powinni zostać pozwani razem ze wspólnikiem, którego wyłączenia się żąda.

„Ważne przyczyny” nie są w KSH wyliczone w zamkniętym katalogu. Ich ocena zależy od konkretnego stanu faktycznego. Znaczenie mogą mieć między innymi trwałe działania sprzeczne z interesem spółki, poważne naruszenia obowiązków, nielojalność, destrukcyjny konflikt uniemożliwiający prawidłowe współdziałanie albo uporczywe nadużywanie praw udziałowych. Sam brak sympatii między wspólnikami zwykle nie powinien być traktowany jako wystarczająca podstawa bez wykazania realnego wpływu na stosunek spółki.

Udziały wspólnika prawomocnie wyłączonego muszą zostać przejęte przez wspólników albo osoby trzecie. Cenę przejęcia ustala sąd według rzeczywistej wartości udziałów na dzień doręczenia pozwu. Sąd wyznacza również termin zapłaty ceny wraz z odsetkami liczonymi od dnia doręczenia pozwu. Jeżeli cena nie zostanie zapłacona albo złożona do depozytu sądowego w terminie, orzeczenie o wyłączeniu staje się bezskuteczne.

Pozew o wyłączenie wspólnika wnosi się do sądu właściwego według siedziby spółki. Jest to sprawa gospodarcza ze stosunku spółki. W pozwie trzeba precyzyjnie opisać ważne przyczyny, wskazać właściwe strony postępowania, przedstawić dowody oraz sformułować żądanie wyłączenia.

Na czas procesu sąd może, z ważnych powodów, zawiesić pozwanego wspólnika w wykonywaniu jego praw udziałowych. Jest to środek zabezpieczający, a nie automatyczny skutek złożenia pozwu.

Zmiana wspólnika nie oznacza automatycznie zmiany zarządu

Przejęcie, sprzedaż albo umorzenie udziałów dotyczy praw wspólnika. Nie powoduje samo przez się odwołania członka zarządu ani powołania nowej osoby. Jeżeli właściciele planują równocześnie zmianę organów spółki, trzeba podjąć odrębne uchwały zgodnie z umową spółki i KSH. W tym kontekście przydatne może być wyjaśnienie: czy wspólnik może głosować na siebie do zarządu?.

Księga udziałów, lista wspólników i KRS

Po skutecznej zmianie dotyczącej wspólników zarząd powinien zaktualizować księgę udziałów. Po każdym wpisaniu zmiany zarząd składa sądowi rejestrowemu nową listę wspólników podpisaną przez wszystkich członków zarządu, z podaniem liczby i wartości nominalnej udziałów każdego wspólnika oraz informacji o zastawie lub użytkowaniu udziałów, jeżeli występują.

W samym KRS ujawnia się między innymi wspólników posiadających samodzielnie albo łącznie z innymi co najmniej 10% kapitału zakładowego oraz liczbę i łączną wysokość ich udziałów. Wniosek o wpis zmiany do KRS co do zasady należy złożyć nie później niż w ciągu 7 dni od zdarzenia uzasadniającego wpis. Zmiany osobowe mogą wynikać także z innych zdarzeń niż sprzedaż czy wyłączenie; odrębnie omawiamy temat śmierć wspólnika spółki z o.o. a wpis w krs.

Co powinien zrobić wspólnik, zarząd albo przedsiębiorca

Jeżeli chcesz doprowadzić do wyjścia innego wspólnika

Najpierw pobierz aktualną umowę spółki wraz ze wszystkimi zmianami i sprawdź, czy zawiera postanowienia o umorzeniu przymusowym lub automatycznym. Następnie porównaj opisane w umowie przesłanki z rzeczywistym zachowaniem wspólnika. Nie wystarczy ogólne przekonanie, że współpraca jest trudna.

Jeżeli przesłanki umorzenia nie występują, trzeba ocenić możliwość sądowego wyłączenia z art. 266 KSH. W szczególności należy sprawdzić, kto musi wystąpić jako powód, jaki procent kapitału reprezentują powodowie, kto powinien być pozwanym i jakie dowody potwierdzają ważne przyczyny.

Przed wniesieniem pozwu warto też ustalić, kto przejmie udziały i z jakich środków zostanie zapłacona cena. To szczególnie ważne, ponieważ po wyroku sąd wyznaczy konkretny termin zapłaty, a jego niedochowanie może spowodować bezskuteczność wyłączenia.

Jeżeli to Twoje udziały mają zostać przymusowo umorzone

Sprawdź dokładną podstawę w umowie spółki, sposób zwołania zgromadzenia, treść uchwały, uzasadnienie oraz sposób ustalenia wynagrodzenia. Jeżeli jesteś obecny na zgromadzeniu i głosujesz przeciwko uchwale, dla zachowania uprawnień procesowych istotne może być zażądanie zaprotokołowania sprzeciwu.

Termin na powództwo o uchylenie uchwały wynosi miesiąc od dnia otrzymania wiadomości o uchwale, nie później jednak niż sześć miesięcy od jej podjęcia. Przy powództwie o stwierdzenie nieważności uchwały sprzecznej z ustawą prawo do wniesienia pozwu wygasa po sześciu miesiącach od otrzymania wiadomości o uchwale, nie później niż po trzech latach od jej podjęcia. Trzeba także sprawdzić, czy w konkretnej sytuacji przysługuje legitymacja z art. 250 KSH.

Jeżeli jesteś w zarządzie

Zarząd powinien oddzielić interes spółki od interesu większościowego wspólnika. Jego zadaniem jest prawidłowe wykonanie legalnie podjętych uchwał, prowadzenie księgi udziałów, przygotowanie listy wspólników, dokonanie wymaganych zgłoszeń rejestrowych oraz – gdy umorzenie wymaga obniżenia kapitału zakładowego – przeprowadzenie odpowiedniej procedury kapitałowej.

Ryzyka podatkowe, rejestrowe i odpowiedzialnościowe

Podatki zależą od wybranego mechanizmu

Nie należy zakładać, że każde przymusowe wyjście wspólnika jest podatkowo traktowane tak samo. Inaczej może być kwalifikowane wynagrodzenie z tytułu umorzenia udziałów, a inaczej odpłatne przejęcie udziałów przez wspólników lub osobę trzecią. Znaczenie ma również status podatkowy stron oraz to, czy nabywcą jest spółka, inny wspólnik czy osoba trzecia.

Przed wypłatą środków warto przeanalizować PIT lub CIT, a przy odpłatnym przeniesieniu praw także ewentualny PCC i inne obowiązki. Szczegółowo kwestie związane ze zwykłym zbyciem udziałów omawia materiał sprzedaż udziałów w spółce z o.o. a podatki: pit, pcc i vat.

Ryzyko nieważnej albo uchylonej uchwały

Największym błędem jest potraktowanie większości kapitałowej jako samodzielnej podstawy do odebrania udziałów. Uchwała musi odpowiadać ustawie i umowie spółki, a w przypadku przymusowego umorzenia również przesłankom zapisanym w umowie. Nawet uchwała formalnie zgodna z przepisami może zostać uchylona, gdy narusza dobre obyczaje i jednocześnie godzi w interes spółki albo ma na celu pokrzywdzenie wspólnika.

Ryzyko braku środków na cenę przejęcia

W postępowaniu o wyłączenie wspólnika trzeba realnie zabezpieczyć finansowanie. Jeżeli po prawomocnym wyroku cena nie zostanie zapłacona lub złożona do depozytu w terminie wyznaczonym przez sąd, orzeczenie o wyłączeniu staje się bezskuteczne. Co więcej, wspólnik bezskutecznie wyłączony może żądać od pozywających naprawienia szkody.

Ryzyko błędów rejestrowych

Zmiana w strukturze wspólników wymaga nie tylko rozliczenia ceny. Zarząd powinien prawidłowo zaktualizować dokumentację korporacyjną i dokonać wymaganych zgłoszeń. Brak aktualnej księgi udziałów, nowej listy wspólników lub terminowego wniosku do KRS może prowadzić do problemów dowodowych i rejestrowych, zwłaszcza gdy spór między wspólnikami nadal trwa.

Przykłady

Poniższe sytuacje pokazują, dlaczego przed wyborem trybu trzeba zestawić umowę spółki, strukturę udziałów i faktyczne przyczyny konfliktu.

FAQ

Czy większościowy wspólnik może zmusić mniejszościowego do sprzedaży udziałów?

Nie tylko dlatego, że posiada większość głosów. Potrzebna jest odpowiednia podstawa prawna, np. skutecznie uregulowane przymusowe umorzenie udziałów albo przesłanki do sądowego wyłączenia wspólnika.

Czy przymusowe umorzenie udziałów wymaga zgody wspólnika?

Nie. Istotą przymusowego umorzenia z art. 199 KSH jest możliwość jego przeprowadzenia bez zgody wspólnika, ale tylko wtedy, gdy umowa spółki przewiduje ten mechanizm i określa jego przesłanki oraz tryb.

Czy można umorzyć udział bez wynagrodzenia?

Bez wynagrodzenia udział może zostać umorzony za zgodą wspólnika. Przy umorzeniu przymusowym wynagrodzenie nie może być niższe od minimum określonego w art. 199 § 2 KSH.

Jaki termin jest na pozew o wyłączenie wspólnika?

Art. 266 KSH nie ustanawia jednego szczególnego terminu prekluzyjnego na wniesienie takiego pozwu. Nie warto jednak zwlekać, jeżeli konflikt zagraża spółce, ponieważ z czasem może pogarszać się sytuacja dowodowa i operacyjna. Cena przejęcia jest ustalana według rzeczywistej wartości udziałów na dzień doręczenia pozwu.

Kto płaci za udziały wyłączonego wspólnika?

Udziały muszą zostać przejęte przez wspólników albo osoby trzecie. To przejmujący powinni zapewnić zapłatę ceny ustalonej przez sąd w terminie wskazanym w orzeczeniu.

Czy złożenie pozwu zawiesza prawa wspólnika?

Nie automatycznie. Sąd może jednak, z ważnych powodów, udzielić zabezpieczenia przez zawieszenie wspólnika w wykonywaniu jego praw udziałowych na czas postępowania.

Czy po zmianie wspólników trzeba zgłosić coś do KRS?

Tak, jeżeli zmiana dotyczy danych podlegających wpisowi. Niezależnie od tego zarząd powinien zaktualizować księgę udziałów i po zmianie złożyć sądowi rejestrowemu nową listę wspólników podpisaną przez wszystkich członków zarządu. Wniosek o zmianę wpisu w KRS co do zasady składa się w ciągu 7 dni od zdarzenia uzasadniającego wpis.

Podsumowanie

Przymusowy wykup udziałów w spółce z o.o. nie jest jednym prostym trybem. Jeżeli celem jest usunięcie wspólnika bez jego zgody, trzeba przede wszystkim sprawdzić możliwość przymusowego umorzenia z art. 199 KSH albo sądowego wyłączenia z art. 266–269 KSH. Wybór drogi zależy od umowy spółki, struktury kapitału, przyczyn konfliktu i możliwości sfinansowania rozliczenia udziałów.

Przed podjęciem uchwały lub złożeniem pozwu warto przygotować pełną dokumentację korporacyjną, dowody dotyczące zachowania wspólnika, plan wyceny i finansowania oraz harmonogram działań rejestrowych i podatkowych. Jeżeli uchwała została już podjęta przeciwko Tobie, szczególnie ważne jest szybkie sprawdzenie terminów jej zaskarżenia.

Źródła

• Ustawa z dnia 15 września 2000 r. – Kodeks spółek handlowych, w szczególności art. 182, 188–200, 246, 249–252 oraz 266–269.
• Ustawa z dnia 20 sierpnia 1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym, w szczególności art. 22 i art. 38.
• Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 40 i art. 458².
• Wyrok Sądu Najwyższego z 19 października 2023 r., II CSKP 1314/22.

Potrzebujesz indywidualnej odpowiedzi? Opisz swoją sytuację w formularzu poniżej. Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.