Udziały małżonków w spółce z o.o. a majątek wspólny

W praktyce rodzinnej spółki z o.o. często funkcjonują w taki sposób, że formalnie wspólnikiem jest tylko jeden z małżonków, chociaż udziały zostały kupione albo objęte za pieniądze wypracowane wspólnie w czasie małżeństwa. Problemy pojawiają się zwykle dopiero przy konflikcie, rozwodzie, sprzedaży spółki, śmierci wspólnika albo próbie podziału majątku.

Nie należy wtedy ograniczać analizy do pytania, czy nazwisko drugiego małżonka znajduje się w dokumentach spółki. Prawo spółek i prawo rodzinne regulują różne aspekty tej samej sytuacji. Trzeba osobno ustalić, do jakiego majątku należą udziały, a osobno – komu wobec spółki przysługuje status wspólnika i kto może wykonywać prawa korporacyjne.

Na czym polega problem prawny

Zgodnie z art. 31 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego z chwilą zawarcia małżeństwa powstaje między małżonkami ustawowa wspólność majątkowa, jeżeli nie ustanowili innego ustroju. Obejmuje ona co do zasady przedmioty majątkowe nabyte w czasie jej trwania przez oboje małżonków albo przez jednego z nich.

Jeżeli więc jeden z małżonków podczas trwania wspólności ustawowej kupuje lub obejmuje udziały w spółce z o.o. za środki należące do majątku wspólnego, zasadą jest zaliczenie tych udziałów do majątku wspólnego. Sąd Najwyższy w uchwale z 7 lipca 2016 r., III CZP 32/16, wskazał, że udziały nabyte za środki z majątku wspólnego wchodzą do tego majątku, jeżeli nie zachodzi podstawa pozwalająca zaliczyć je do majątku osobistego.

Nie wolno jednak utożsamiać tej kwestii ze statusem wspólnika. Jeżeli czynność nabycia lub objęcia udziałów została dokonana wyłącznie przez jednego małżonka, to właśnie on może być wspólnikiem w relacji ze spółką. W orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalone jest rozróżnienie pomiędzy sferą majątkową małżonków a sferą korporacyjną spółki. Oznacza ono, że udział może należeć do majątku wspólnego, choć formalne prawa wspólnika wobec spółki wykonuje jeden małżonek.

Przykładowo: mąż w czasie małżeństwa kupił 100 udziałów za 200 000 zł pochodzące ze wspólnego rachunku małżonków. Wyłącznie on podpisał umowę sprzedaży udziałów i został ujawniony wobec spółki jako wspólnik. Sam fakt, że żona nie figuruje jako wspólnik, nie przesądza, że ekonomiczna wartość udziałów jest wyłącznie majątkiem osobistym męża.

Inaczej może być, gdy udziały zostały nabyte za środki należące do majątku osobistego, na przykład za pieniądze pochodzące z majątku, który małżonek posiadał przed powstaniem wspólności, albo za środki uzyskane w zamian za składnik jego majątku osobistego. Wtedy konieczne jest dokładne prześledzenie źródła finansowania oraz dokumentów dotyczących transakcji.

Jakie przepisy i obowiązki mają znaczenie

Punktem wyjścia są art. 31–46 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego dotyczące ustawowego ustroju majątkowego małżonków oraz przepisy Kodeksu spółek handlowych dotyczące udziałów w spółce z o.o. Szczególne znaczenie mają art. 183¹ i 184 k.s.h.

Majątek wspólny a majątek osobisty

Art. 31 k.r.o. określa zasadę wspólności przedmiotów nabytych w czasie trwania wspólności ustawowej. Z kolei art. 33 k.r.o. wskazuje kategorie składników należących do majątku osobistego każdego małżonka. Dlatego przy ocenie udziałów nie wystarczy ustalić, na kogo zostały zapisane. Trzeba przede wszystkim ustalić datę nabycia i źródło środków.

W czasie trwania wspólności ustawowej małżonek nie ma określonego procentowego udziału w każdym poszczególnym przedmiocie wspólnym. Jest to wspólność łączna. Art. 35 k.r.o. wyklucza rozporządzanie udziałem, który w razie ustania wspólności przypadłby małżonkowi w majątku wspólnym lub w konkretnym składniku tego majątku.

Kto jest wspólnikiem wobec spółki

To, że udziały mają charakter wspólnego składnika majątkowego, nie wystarcza do przyznania drugiemu małżonkowi pełnej legitymacji korporacyjnej wobec spółki. Sąd Najwyższy wielokrotnie wskazywał, że gdy tylko jeden małżonek uczestniczył w czynności prowadzącej do nabycia lub objęcia udziałów, to co do zasady on uzyskuje status wspólnika wobec spółki.

Ma to praktyczne znaczenie między innymi przy wykonywaniu prawa głosu, uczestnictwie w zgromadzeniu wspólników, żądaniu informacji czy zaskarżaniu uchwał. Samo finansowanie udziałów z majątku wspólnego nie daje drugiemu małżonkowi automatycznie prawa do wejścia na zgromadzenie wspólników i samodzielnego oddawania głosu.

Jeżeli natomiast oboje małżonkowie są współuprawnieni z udziału lub udziałów także w relacji korporacyjnej, zastosowanie ma art. 184 k.s.h. Współuprawnieni wykonują prawa w spółce przez wspólnego przedstawiciela. Dlatego już na etapie nabywania udziałów warto jednoznacznie określić konstrukcję transakcji i osoby, które mają uzyskać status wspólników.

Umowa spółki może dodatkowo – zgodnie z art. 183¹ k.s.h. – ograniczyć albo wyłączyć możliwość wstąpienia do spółki współmałżonka wspólnika, jeżeli udział lub udziały są objęte wspólnością majątkową małżeńską. Przed wyciągnięciem wniosków wyłącznie na podstawie przepisów ustawowych trzeba więc przeczytać także aktualną umowę spółki.

Zarząd majątkiem wspólnym nie jest tym samym co zarządzanie spółką

Kodeks rodzinny i opiekuńczy reguluje zarząd majątkiem wspólnym małżonków, natomiast Kodeks spółek handlowych określa sposób wykonywania praw wspólnika oraz zasady reprezentowania samej spółki. Nie należy tych poziomów utożsamiać.

Małżonek będący wspólnikiem może na przykład głosować nad powołaniem członka zarządu zgodnie z zasadami wynikającymi z k.s.h. i umowy spółki. Odrębnym problemem od przynależności udziałów do majątku wspólnego jest zatem czy wspólnik może głosować na siebie do zarządu?

Co powinien zrobić wspólnik, zarząd albo przedsiębiorca

Jeżeli istnieje wątpliwość, czy udziały są składnikiem majątku wspólnego, sprawę należy zacząć od dokumentów, a nie od samego wpisu dotyczącego wspólnika.

1. Ustal datę nabycia albo objęcia udziałów

Trzeba sprawdzić umowę spółki, umowę sprzedaży udziałów, dokumenty podwyższenia kapitału, oświadczenia o objęciu udziałów i inne dokumenty, z których wynika sposób uzyskania praw udziałowych. Istotne jest, czy w chwili nabycia między małżonkami istniała wspólność ustawowa, rozdzielność majątkowa czy inny umowny ustrój majątkowy.

2. Ustal źródło finansowania

W praktyce jest to często najważniejszy etap. Należy zabezpieczyć potwierdzenia przelewów, historię rachunków, dokumenty księgowe, umowy pożyczek, dokumenty dotyczące sprzedaży wcześniejszych składników majątku i inne dowody pozwalające ustalić, skąd pochodziły pieniądze na udziały.

Jeżeli jeden małżonek twierdzi, że udziały są jego majątkiem osobistym, samo formalne wskazanie go jako wspólnika nie rozstrzyga jeszcze źródła finansowania. W razie sporu szczególnego znaczenia nabierają dokumenty pokazujące pochodzenie pieniędzy.

3. Sprawdź umowę spółki

Umowa spółki może zawierać ograniczenia dotyczące zbywania udziałów, wymóg uzyskania zgody spółki, a także postanowienia związane ze statusem współmałżonka. Przy planowanej sprzedaży należy uwzględnić między innymi art. 180 i 182 k.s.h. oraz dokładne brzmienie umowy spółki.

Jeżeli planowana jest transakcja, warto osobno przeanalizować sprzedaż udziałów w spółce z o.o. a podatki: PIT, PCC i VAT, ponieważ konsekwencje podatkowe zależą od rodzaju czynności i sytuacji stron.

4. Ustal, kto wykonuje prawa wspólnika

Zarząd spółki powinien opierać się na dokumentach korporacyjnych i zasadach wynikających z k.s.h. Nie powinien przyjmować, że współmałżonek wspólnika automatycznie może wykonywać prawa udziałowe tylko dlatego, że udziały mają wartość należącą do majątku wspólnego.

Jeżeli udziały rzeczywiście przysługują małżonkom jako współuprawnionym, trzeba natomiast zastosować zasady dotyczące wspólnego przedstawiciela. Pozwala to uniknąć sytuacji, w której spółka otrzymuje sprzeczne oświadczenia od dwóch osób twierdzących, że są uprawnione do wykonywania tego samego prawa udziałowego.

5. Przed rozwodem albo podziałem majątku zabezpiecz dowody

Jeżeli wspólność ma ustać albo już ustała, należy zgromadzić dokumenty dotyczące liczby udziałów, momentu ich nabycia, ceny, źródła finansowania, zmian kapitału zakładowego, dywidend oraz ewentualnego zbycia części udziałów. Warto również zgromadzić sprawozdania finansowe i inne materiały potrzebne do późniejszego ustalenia wartości udziałów.

Ryzyka podatkowe, rejestrowe i odpowiedzialnościowe

Sprzedaż udziałów bez wcześniejszego ustalenia sytuacji majątkowej

Jednym z największych praktycznych problemów jest rozporządzenie udziałami w czasie konfliktu między małżonkami. To, że wobec spółki jeden małżonek wykonuje prawa wspólnika, nie powoduje automatycznie, że można pominąć skutki wynikające z przynależności ekonomicznej udziałów do majątku wspólnego.

Przepisy dotyczące zarządu majątkiem wspólnym, w szczególności art. 36 i 36¹ k.r.o., mogą mieć znaczenie dla relacji między małżonkami. Jednocześnie katalog czynności wymagających zgody drugiego małżonka określony w art. 37 k.r.o. nie obejmuje zwykłej sprzedaży udziałów w spółce z o.o. jako odrębnej kategorii. Nie należy więc automatycznie przyjmować, że każda sprzedaż udziałów należących do majątku wspólnego wymaga zgody współmałżonka na podstawie art. 37 k.r.o.

Nie oznacza to jednak braku ryzyka. Rozporządzenie wartościowym składnikiem wspólnego majątku w okolicznościach konfliktowych, zwłaszcza za cenę rażąco odbiegającą od wartości rynkowej albo w celu wyprowadzenia majątku, może prowadzić do późniejszych sporów i rozliczeń przy podziale majątku.

Forma i ograniczenia zbywania udziałów

Zbycie udziału w spółce z o.o., jego części lub ułamkowej części oraz ustanowienie zastawu na udziale wymagają zachowania wymogów wynikających z art. 180 k.s.h. Dodatkowo umowa spółki może uzależniać zbycie udziału od zgody spółki albo w inny sposób je ograniczać, zgodnie z art. 182 k.s.h.

Po dokonaniu transakcji znaczenie mają również obowiązki wobec spółki. Zgodnie z art. 187 k.s.h. przejście udziału, jego części lub ułamkowej części oraz ustanowienie zastawu albo użytkowania staje się skuteczne wobec spółki po jej zawiadomieniu wraz z dowodem dokonania czynności. Zarząd prowadzi ponadto księgę udziałów zgodnie z art. 188 k.s.h. i wykonuje związane z nią obowiązki rejestrowe.

Podatki

Kwalifikacja udziałów jako składnika majątku wspólnego nie rozstrzyga automatycznie o podatkach związanych z konkretną transakcją. Skutki mogą być inne przy odpłatnej sprzedaży, darowiźnie, podziale majątku czy innym sposobie przeniesienia praw. Dlatego przed dokonaniem większej transakcji należy osobno ustalić jej konsekwencje podatkowe, zamiast wyprowadzać je wyłącznie z przepisów o wspólności małżeńskiej.

Śmierć wspólnika

Śmierć małżonka będącego formalnie wspólnikiem otwiera kolejny poziom problemów, ponieważ trzeba rozdzielić kwestie wynikające z ustroju majątkowego małżonków od zasad dziedziczenia oraz praw udziałowych. Znaczenie mają wówczas także umowa spółki i jej postanowienia dotyczące spadkobierców. Osobnym zagadnieniem jest śmierć wspólnika spółki z o.o. a wpis w KRS.

Spór o dywidendę i inne korzyści z udziałów

Jeżeli udziały należą do majątku wspólnego, znaczenie mogą mieć również korzyści majątkowe uzyskiwane w związku z ich posiadaniem. Nie należy jednak upraszczać tego problemu do stwierdzenia, że współmałżonek niebędący formalnie wspólnikiem może sam zwrócić się do spółki o wypłatę części dywidendy. Relacja ze spółką i rozliczenia między małżonkami to dwie odrębne płaszczyzny.

Przykłady

Poniższe sytuacje pokazują, dlaczego przy udziałach małżonków trzeba oddzielać źródło finansowania od statusu wspólnika wobec spółki.

FAQ

Czy udziały kupione przez męża w czasie małżeństwa zawsze są wspólne?

Nie zawsze. Istotne jest przede wszystkim źródło finansowania oraz ustrój majątkowy małżonków. Jeżeli udziały zostały nabyte w czasie wspólności ustawowej za środki z majątku wspólnego, co do zasady należą do majątku wspólnego. Jeżeli zakup został skutecznie sfinansowany składnikami majątku osobistego, wynik może być inny.

Czy żona wspólnika automatycznie staje się wspólnikiem spółki z o.o.?

Nie. Trzeba odróżnić przynależność udziałów do majątku wspólnego od formalnego statusu wspólnika wobec spółki. Jeżeli w czynności nabycia albo objęcia udziałów uczestniczył tylko jeden małżonek, to co do zasady on jest wspólnikiem w relacji ze spółką.

Czy drugi małżonek może głosować na zgromadzeniu wspólników?

Nie tylko dlatego, że udziały zostały sfinansowane z majątku wspólnego. Uprawnienie do wykonywania praw korporacyjnych należy oceniać według zasad prawa spółek i sposobu nabycia udziałów. Jeżeli małżonkowie są współuprawnieni z udziałów, stosuje się zasady wykonywania praw przez wspólnego przedstawiciela.

Czy sprzedaż udziałów wymaga zgody małżonka?

Nie można przyjąć automatycznej zasady, że każda sprzedaż udziałów należących do majątku wspólnego wymaga zgody drugiego małżonka z art. 37 k.r.o. Udziały nie są wymienione w tym przepisie jako odrębna kategoria czynności wymagająca zgody. Trzeba jednak uwzględnić zasady zarządu majątkiem wspólnym, ewentualny sprzeciw małżonka, okoliczności konkretnej transakcji oraz ograniczenia wynikające z umowy spółki.

Co dzieje się z udziałami po rozwodzie?

Rozwód powoduje ustanie wspólności ustawowej, jeżeli nie ustała ona wcześniej. Następnie składniki należące do majątku wspólnego mogą podlegać podziałowi. W przypadku udziałów trzeba ustalić ich przynależność, wartość oraz sposób ich uwzględnienia przy podziale, a także brać pod uwagę regulacje prawa spółek.

Jeżeli poza udziałami w spółce małżonkowie rozliczają również przedsiębiorstwo, jego składniki albo nakłady na firmę, potrzebna jest szersza analiza majątkowa. Zobacz także, jak wygląda podział firmy i majątku po rozwodzie.

Czy umowa spółki może ograniczyć wejście współmałżonka do spółki?

Tak. Art. 183¹ k.s.h. pozwala, aby umowa spółki ograniczyła albo wyłączyła wstąpienie do spółki współmałżonka wspólnika w przypadku, gdy udział lub udziały są objęte wspólnością majątkową małżeńską.

Jak udowodnić, że udziały kupiono z majątku wspólnego?

Najważniejsze są dokumenty dotyczące przepływu pieniędzy: wyciągi bankowe, potwierdzenia przelewów, dokumentacja księgowa, umowa nabycia udziałów i dokumenty pokazujące pochodzenie środków. Im większy odstęp czasu od transakcji, tym większe znaczenie ma wcześniejsze zabezpieczenie dowodów.

Czy samo wpisanie jednego małżonka jako wspólnika przesądza sprawę?

Nie. Ma duże znaczenie dla relacji korporacyjnej ze spółką, ale nie przesądza samo w sobie, do którego majątku małżonków należy wartość udziałów. Do oceny majątkowej konieczne jest uwzględnienie przepisów k.r.o., momentu nabycia i źródła finansowania.

Podsumowanie

Przy udziałach w spółce z o.o. należących do małżonków trzeba rozpatrywać równolegle dwa zagadnienia: przynależność udziałów do majątku wspólnego lub osobistego oraz status wspólnika wobec spółki. Udziały nabyte podczas wspólności ustawowej za wspólne pieniądze co do zasady wchodzą do majątku wspólnego, ale nie oznacza to automatycznie, że drugi małżonek uzyskuje wszystkie prawa wspólnika.

Przed sprzedażą udziałów, rozwodem, podziałem majątku albo zmianami w strukturze właścicielskiej warto zabezpieczyć umowę nabycia udziałów, historię płatności, umowę spółki, dokumentację korporacyjną i materiały potrzebne do wyceny. Jeżeli źródła finansowania były mieszane albo między małżonkami istnieje spór, ocena wymaga analizy konkretnych dokumentów.

Źródła

• Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 31, 33, 35, 36, 36¹ i 37.
• Ustawa z dnia 15 września 2000 r. – Kodeks spółek handlowych, w szczególności art. 180, 182, 183¹, 184, 187 i 188.
• Uchwała Sądu Najwyższego z 7 lipca 2016 r., III CZP 32/16.
• Uchwała Sądu Najwyższego z 6 października 2022 r., III CZP 109/22 – w zakresie rozróżnienia przynależności praw udziałowych do majątku małżonków i statusu wspólnika.
• Wyrok Sądu Najwyższego z 20 maja 1999 r., I CKN 1146/97 – w zakresie statusu wspólnika przy nabyciu udziałów przez jednego z małżonków.

Potrzebujesz indywidualnej odpowiedzi? Opisz swoją sytuację w formularzu poniżej. Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.