Spółka cywilna małżonków a majątek wspólny – wkłady, zyski i długi

Na czym polega problem prawny

Spółka cywilna małżonków nie jest odrębną osobą prawną ani spółką wpisywaną do KRS. Jest umową co najmniej dwóch wspólników, a prawa do składników używanych w jej działalności przysługują wspólnikom. Jeżeli małżonkowie tworzą ją wspólnie, obok ustawowej wspólności majątkowej powstaje odrębna wspólność łączna wspólników spółki cywilnej, określana potocznie jako majątek spółki.

Rozróżnienie ma znaczenie przy zakupie sprzętu, wnoszeniu nieruchomości, wypłatach na prywatne rachunki, egzekucji długów i podziale majątku po rozwodzie. Sam fakt, że rzecz została kupiona w trakcie małżeństwa albo jest używana przez rodzinny biznes, nie wystarcza do ustalenia, do której masy majątkowej należy.

Obecność tych samych osób po obu stronach rozróżnienia nie usuwa różnicy: majątkiem wspólników rządzi umowa spółki i Kodeks cywilny, a majątkiem małżeńskim – ustrój majątkowy małżonków i przepisy rodzinne.

Jakie przepisy i obowiązki mają znaczenie

Wkład do spółki a rzecz jedynie używana w działalności

Z art. 860–861 Kodeksu cywilnego wynika, że wkładem może być własność rzeczy, inne prawo albo świadczenie usług. Małżonkowie powinni ustalić w umowie, czy przekazują rzecz na własność do wspólnego majątku wspólników, czy tylko udostępniają ją do używania. Te warianty nie mają jednakowych skutków prawnych ani podatkowych.

Najpierw trzeba sprawdzić, skąd pochodzi składnik: czy nabyto go do majątku wspólnego małżeńskiego, czy do osobistego jednego z małżonków, czy też już wcześniej we wspólnym imieniu wspólników. Dopiero potem można ustalić prawidłową treść wkładu, potrzebne zgody i dokumenty potwierdzające przesunięcie majątkowe.

Nieruchomość, przedsiębiorstwo i zgoda małżonka

Przy czynnościach dotyczących nieruchomości, użytkowania wieczystego oraz przedsiębiorstwa trzeba uwzględnić art. 37 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. W przewidzianych nim przypadkach wymagana jest zgoda drugiego małżonka. Dla umowy przenoszącej własność nieruchomości ogólną zasadą jest forma aktu notarialnego z art. 158 Kodeksu cywilnego.

Szczególna trudność występuje wtedy, gdy jedynymi wspólnikami spółki są małżonkowie objęci wspólnością ustawową i chcą wnieść nieruchomość należącą do ich majątku wspólnego. W orzecznictwie i praktyce podatkowej można spotkać stanowisko, że ze względu na tożsamość osób i bezudziałowy charakter obu wspólności nie zawsze dochodzi do przeniesienia własności wymagającego aktu notarialnego. Nie jest to jednak reguła, którą można automatycznie zastosować do każdej nieruchomości. Szczególnie przy udziale osoby trzeciej albo nieruchomości objętej współwłasnością ułamkową wymogi są inne. Przed podpisaniem aneksu należy sprawdzić księgę wieczystą i ustalić wymaganą formę z notariuszem. Interpretacja podatkowa sama nie przesądza o cywilnoprawnej skuteczności czynności.

Prawo do zysku i pieniądze wypłacane do domu

Art. 867 Kodeksu cywilnego przewiduje domyślnie równe uczestnictwo wspólników w zyskach, ale umowa może określać inne proporcje. Nie są to ułamkowe udziały własnościowe w konkretnych rzeczach należących do wspólnego majątku wspólników. Trzeba też respektować zasady i moment żądania podziału zysku określone w art. 868 Kodeksu cywilnego.

W okresie ustawowej wspólności małżeńskiej dochody pobrane z działalności zarobkowej co do zasady wchodzą do majątku wspólnego małżonków (art. 31 § 2), ale nie oznacza to, że cały niewypłacony majątek spółki staje się dorobkiem do podziału. Należy oddzielić wynik podatkowy, roszczenie wspólnika o wypłatę i faktyczne przekazanie pieniędzy. Potrzebę dokumentowania przelewów i ich podstawy pokazuje też poradnik o wypłatach dla wspólników spółki cywilnej.

Co powinni zrobić małżonkowie będący wspólnikami

Najlepiej uporządkować własność i przepływy finansowe jeszcze przed zakupem kolejnych składników albo podpisaniem umowy kredytu. W istniejącej spółce można przeprowadzić taki przegląd również teraz.

1. Ustalcie ustrój majątkowy. Sprawdźcie, czy obowiązuje wspólność ustawowa, rozszerzona wspólność, rozdzielność lub rozdzielność z wyrównaniem dorobków. Jeśli jest umowa majątkowa małżeńska, przygotujcie jej odpis.
2. Przeczytajcie umowę spółki i aneksy. Zidentyfikujcie wspólników, wkłady, zasady reprezentacji, udział w zyskach i stratach oraz warunki wystąpienia ze spółki. Nie przenoście reguł dotyczących zarządu spółki z o.o. na spółkę cywilną.
3. Sporządźcie wykaz składników z dowodami nabycia. Dla każdej istotnej rzeczy podajcie datę nabycia, stronę umowy, źródło finansowania, sposób wykorzystania i podstawę wniesienia lub udostępnienia spółce. Przy nieruchomości sprawdźcie akt notarialny i księgę wieczystą.
4. Rozdzielcie dokumentacyjnie finanse. Zachowujcie umowy, uchwały lub uzgodnienia wspólników, potwierdzenia przelewów, faktury i ewidencję wypłat. Sam przelew między rachunkami nie rozstrzyga o tytule prawnym świadczenia.
5. Sprawdźcie rejestrację i podatki. Każdy małżonek będący przedsiębiorcą musi mieć właściwy wpis w CEIDG. Spółka cywilna uzyskuje NIP i REGON, ale nie jest wpisywana do KRS. Należy aktualizować zgłoszenia po zmianach oraz sprawdzić obowiązki wobec urzędu skarbowego i ZUS.

Umowa spółki powinna być stwierdzona pismem (art. 860 § 2 Kodeksu cywilnego), a czynności dotyczące niektórych wkładów mogą wymagać formy szczególnej. W spółce cywilnej nie ma zarządu znanego ze spółek kapitałowych. Zasady prowadzenia spraw i reprezentowania wspólników wynikają przede wszystkim z art. 865–866 Kodeksu cywilnego oraz uzgodnień wspólników.

Ryzyka podatkowe, rejestrowe i odpowiedzialnościowe

PCC, PIT i skutki przenoszenia składników

Zawarcie umowy spółki cywilnej co do zasady podlega podatkowi od czynności cywilnoprawnych według stawki 0,5% wartości wkładów. Deklarację PCC-3 i zapłatę podatku należy zasadniczo załatwić w ciągu 14 dni od powstania obowiązku podatkowego, chyba że podatek pobiera notariusz. Także zwiększenie wkładów lub niektóre inne zmiany umowy mogą rodzić PCC. Podatnikami z tytułu umowy spółki cywilnej są jej wspólnicy.

Na gruncie PIT przychody i koszty działalności spółki cywilnej osób fizycznych rozlicza każdy wspólnik stosownie do udziału w zysku, a nie na podstawie tego, kto faktycznie wypłacił więcej pieniędzy na rachunek prywatny. Spółka może natomiast występować jako odrębny podatnik VAT. Wniesienie nieruchomości, przedsiębiorstwa albo prywatnie używanej rzeczy wymaga osobnej oceny skutków podatkowych, w tym ewentualnego VAT i zasad amortyzacji. Samo pokrewieństwo lub małżeństwo wspólników nie tworzy generalnego zwolnienia podatkowego.

Kto odpowiada za długi wobec kontrahenta

Na podstawie art. 864 Kodeksu cywilnego małżonkowie jako wspólnicy odpowiadają solidarnie za zobowiązania spółki cywilnej. Wierzyciel może więc co do zasady dochodzić całości długu od każdego ze wspólników, z uwzględnieniem wymogów dochodzenia roszczeń i egzekucji. Jest to odpowiedzialność osobista wspólników, a nie ograniczona do wyposażenia działalności.

Przy ocenie egzekucji z majątku małżeńskiego znaczenie mają także art. 41 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oraz przepisy postępowania cywilnego. Inaczej rozpatruje się dług zaciągnięty przez oboje małżonków jako wspólników, a inaczej osobiste zobowiązanie jednego z nich zaciągnięte bez zgody drugiego. Nie można zakładać, że wspólność majątkowa chroni rodzinne oszczędności przed długami spółki, ale też nie każde zobowiązanie jednego małżonka pozwala bez ograniczeń sięgnąć do całego majątku wspólnego.

Rozdzielność majątkowa, rozwód i zmiana wspólnika

Rozwód lub ustanowienie rozdzielności majątkowej nie rozwiązuje automatycznie spółki cywilnej małżonków. Byli małżonkowie mogą pozostać wspólnikami, jeżeli istnieje podstawa dalszego prowadzenia spółki. Nadal trzeba wówczas odrębnie ustalić zasady współdziałania, rozliczeń i ewentualnego wystąpienia wspólnika.

W sprawie o podział majątku wspólnego po ustaniu małżeńskiej wspólności majątkowej nie dzieli się po prostu poszczególnych składników należących w danej chwili do wspólnego majątku wspólników spółki cywilnej. Potwierdza to postanowienie Sądu Najwyższego z 16 listopada 2018 r., I CSK 639/17. Wystąpienie ze spółki, rozwiązanie jej i rozliczenie wkładów oraz nadwyżki majątku wymagają zastosowania odpowiednio art. 871 i 875 Kodeksu cywilnego. Jeżeli natomiast wspólnikiem spółki z osobą trzecią był tylko jeden małżonek, a jego wkład pokryto z majątku małżeńskiego, mogą powstać osobne roszczenia o rozliczenie nakładów, oceniane m.in. w świetle art. 45 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Jeżeli po rozstaniu jeden z małżonków zamierza odejść z dwuosobowej spółki, trzeba rozważyć rozwiązanie dotychczasowego stosunku prawnego albo dopuszczalną zmianę składu przy zachowaniu co najmniej dwóch wspólników. Pomocne jest omówienie zmiany wspólnika w spółce cywilnej krok po kroku. W przypadku przyjęcia innej osoby należy sprawdzić również procedurę dopisania wspólnika do spółki cywilnej. Samo ustalenie między małżonkami, że jeden przejmie firmę, nie zastępuje prawidłowych czynności wobec wspólników, wierzycieli i rejestrów.

Najczęstsze pytania dotyczące majątku spółki małżonków

Czy wpis rzeczy do ewidencji środków trwałych przesądza o jej własności?

Nie. Ewidencja ma znaczenie podatkowe i dowodowe, ale sama nie zastępuje umowy nabycia, skutecznego wniesienia wkładu ani zgód wymaganych prawem. W razie sporu trzeba sprawdzić dokumenty źródłowe.

Czy małżonkowie mogą ustalić udział w zyskach na poziomie 70% i 30%?

Tak. Art. 867 Kodeksu cywilnego dopuszcza odmienne ustalenie udziału w zyskach niż po połowie. Nie można jednak wyłączyć wspólnika od udziału w zyskach. Proporcja ta nie nadaje małżonkom odpowiednio 70% i 30% udziałów we własności każdego składnika wspólnego majątku wspólników.

Czy lokal może pozostać majątkiem małżeńskim i jedynie służyć spółce?

Tak, jeżeli wspólnicy prawidłowo udokumentują podstawę jego używania i nie przeniosą własności do majątku wspólników. Trzeba wówczas zbadać wymóg zgody małżonka z art. 37 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oraz skutki podatkowe przyjętego rozwiązania.

Podsumowanie i rekomendowane działania

Przy spółce cywilnej małżonków nie wystarczy jeden wykaz majątku „rodzinnej firmy”. Dla każdego ważnego składnika trzeba odtworzyć podstawę nabycia, źródło finansowania i sposób związania ze spółką. Dopiero takie ustalenia pozwalają ocenić, co podlega rozliczeniu małżeńskiemu, a co rozliczeniu między wspólnikami.

Jeśli planujecie wniesienie nieruchomości, dopuszczenie osoby trzeciej albo rozstanie, nie zaczynajcie od przelewów i przepisania rzeczy. Najpierw zweryfikujcie umowę spółki, dokumenty własności, skutki dla wierzycieli oraz wymagane zgłoszenia. Kolejność działań może przesądzić o ich skuteczności i kosztach.