Prawo pierwszeństwa nabycia udziałów w spółce z o.o. – zasady i procedura

Problem zwykle pojawia się wtedy, gdy jeden ze wspólników chce sprzedać udziały osobie trzeciej, a umowa spółki zawiera krótkie postanowienie o pierwszeństwie pozostałych wspólników. Samo użycie słowa „pierwszeństwo” nie rozstrzyga jeszcze, czy trzeba najpierw złożyć ofertę wspólnikom, podpisać warunkową umowę z osobą trzecią, uzyskać zgodę organu spółki, czy wykonać kilka tych czynności kolejno.

Dlatego przed ustaleniem ceny i podpisaniem dokumentów należy odtworzyć całą procedurę z umowy spółki oraz innych wiążących porozumień. Znaczenie mają między innymi: rodzaj czynności objętej ograniczeniem, sposób zawiadomienia, termin odpowiedzi, zasady podziału udziałów między kilku uprawnionych, dopuszczalność sprzedaży na korzystniejszych warunkach osobie trzeciej oraz konsekwencje naruszenia procedury.

Na czym polega problem prawny

Czy każdy wspólnik ma pierwszeństwo nabycia udziałów?

Nie. Kodeks spółek handlowych nie ustanawia ogólnego, ustawowego pierwszeństwa pozostałych wspólników przy każdej sprzedaży udziałów w spółce z o.o. Takie uprawnienie musi wynikać z konkretnej podstawy, najczęściej z umowy spółki. Może też zostać przewidziane w umowie wspólników, umowie inwestycyjnej albo innym porozumieniu zawartym przez zainteresowane osoby.

To rozróżnienie ma praktyczne znaczenie. Postanowienie umieszczone w umowie spółki może być traktowane jako ograniczenie zbywania udziałów w rozumieniu art. 182 Kodeksu spółek handlowych. Klauzula zawarta wyłącznie w umowie wspólników co do zasady wiąże strony tej umowy, ale nie musi wywoływać takich samych skutków wobec spółki i nabywcy, który nie jest jej stroną. Naruszenie porozumienia wspólników częściej prowadzi więc do roszczeń kontraktowych, na przykład o odszkodowanie albo zapłatę kary umownej, niż do automatycznego podważenia samego przejścia udziałów.

Pierwszeństwo, prawo pierwokupu i zgoda spółki

W praktyce spotyka się trzy podstawowe konstrukcje:

• prawo pierwszeństwa albo pierwszej oferty – wspólnik zamierzający sprzedać udziały powinien najpierw zaoferować je wskazanym osobom, zanim zawrze ostateczną umowę z nabywcą zewnętrznym;
• prawo pierwokupu – sprzedający zawiera z osobą trzecią umowę warunkową, a uprawniony może wejść w miejsce nabywcy na warunkach wynikających z tej umowy;
• zgoda spółki lub jej organu – sprzedaż wymaga uprzedniej zgody podmiotu wskazanego w umowie spółki; jeżeli umowa nie stanowi inaczej, zgodę w formie pisemnej wyraża zarząd.

Jedna umowa spółki może łączyć te mechanizmy. Może na przykład najpierw przyznawać wspólnikom prawo pierwszej oferty, a dopiero po jego niewykonaniu wymagać zgody zarządu na sprzedaż osobie trzeciej. W takim przypadku wykonanie tylko jednego etapu nie wystarcza.

Najważniejsza jest treść całej klauzuli

Nie należy opierać się wyłącznie na nazwie postanowienia. Jeżeli umowa mówi o „pierwszeństwie”, ale nakazuje przekazać wspólnikom pełną treść umowy zawartej z osobą trzecią i pozwala im nabyć udziały na tych samych warunkach, konstrukcja przypomina prawo pierwokupu. Jeżeli sprzedający ma najpierw przedstawić cenę i warunki pozostałym wspólnikom, a dopiero po upływie terminu może szukać nabywcy zewnętrznego, jest to raczej prawo pierwszej oferty.

Trzeba też sprawdzić, jakie zdarzenia uruchamiają ograniczenie. Klauzula odnosząca się wyłącznie do „sprzedaży” może nie obejmować darowizny, zamiany, wniesienia udziałów aportem, przejęcia w wyniku połączenia albo pośredniej zmiany kontroli nad wspólnikiem będącym spółką. Próba zastąpienia sprzedaży inną czynnością tylko po to, aby ominąć ograniczenie, może jednak zostać zakwestionowana jako obejście umowy lub działanie sprzeczne z zasadą lojalności wspólników.

Jakie przepisy i obowiązki mają znaczenie

Ograniczenie zbywania udziałów w umowie spółki

Zgodnie z art. 182 Kodeksu spółek handlowych umowa spółki może uzależnić zbycie udziału, jego części albo ułamkowej części od zgody spółki albo ograniczyć zbycie w inny sposób. Właśnie w tej drugiej grupie mieszczą się zwykle klauzule pierwszeństwa i pierwokupu ustanowione w umowie spółki.

Jeżeli sprzedaż zależy od zgody spółki, a umowa spółki nie reguluje procedury odmiennie, zgodę wyraża zarząd w formie pisemnej. W razie odmowy wspólnik może zwrócić się do sądu rejestrowego o zezwolenie na zbycie, jeżeli istnieją ważne powody. Sąd może wyznaczyć spółce termin na wskazanie innego nabywcy, a w razie braku porozumienia ustalić cenę i termin zapłaty. Jest to odrębna procedura od wykonania prawa pierwszeństwa.

Forma sprzedaży i oświadczenia o skorzystaniu z uprawnienia

Umowa zbycia udziałów w spółce z o.o. wymaga formy pisemnej z podpisami notarialnie poświadczonymi. W spółce utworzonej przy wykorzystaniu wzorca umowy w systemie teleinformatycznym możliwe jest także zbycie udziałów przy użyciu wzorca udostępnionego w tym systemie, po opatrzeniu oświadczeń wymaganym podpisem elektronicznym.

Jeżeli klauzula ustanawia prawo pierwokupu na zasadach zbliżonych do art. 596–602 Kodeksu cywilnego, umowa z osobą trzecią powinna być zawarta pod warunkiem, że uprawniony nie wykona prawa pierwokupu. Sprzedający powinien następnie niezwłocznie przekazać uprawnionemu treść tej umowy, a nie tylko samą cenę. Oświadczenie o wykonaniu prawa pierwokupu powinno zostać złożone w formie wymaganej dla sprzedaży udziałów, czyli co do zasady na piśmie z podpisem notarialnie poświadczonym.

Przepisy o pierwokupie przewidują wejście uprawnionego w stosunek sprzedaży na tych samych warunkach, które uzgodniono z osobą trzecią. Dlatego znaczenie mogą mieć nie tylko cena i termin zapłaty, lecz także raty, zabezpieczenia, warunki zawieszające, zobowiązania dodatkowe czy sposób rozliczenia. Postanowienia skonstruowane wyłącznie po to, aby wykonanie pierwokupu stało się nadmiernie utrudnione, mogą okazać się bezskuteczne wobec uprawnionego.

Brak jednego ustawowego terminu dla każdego rodzaju pierwszeństwa

Prawo pierwszeństwa nie ma jednej, uniwersalnej procedury ustawowej. Termin na odpowiedź powinien wynikać z umowy spółki albo porozumienia ustanawiającego uprawnienie. Klauzula powinna określać początek biegu terminu, sposób doręczenia zawiadomienia i skutek braku odpowiedzi. Jeżeli postanowienie jest niepełne, nie wolno samodzielnie przyjąć dowolnego terminu, ponieważ spór o jego długość może przesądzić o skuteczności całej transakcji.

Przy prawie pierwokupu opartym na Kodeksie cywilnym przepisy określają zasady zawiadomienia i wykonania uprawnienia, ale ich odpowiednie stosowanie do udziałów wymaga uwzględnienia charakteru udziału jako prawa oraz treści umowy spółki. Najbezpieczniej jest zatem wpisać wyraźny termin bezpośrednio do klauzuli i powtórzyć go w dokumentach transakcyjnych.

Skuteczność przejścia udziałów wobec spółki

Nabywca i zbywca powinni zawiadomić spółkę o przejściu udziałów oraz przedstawić dowód dokonania czynności. Dopiero od chwili otrzymania przez spółkę zawiadomienia wraz z dowodem przejście udziałów jest skuteczne wobec spółki. Do tego czasu nabywca może mieć podpisaną ważną umowę ze sprzedającym, lecz nie powinien być traktowany przez spółkę jako osoba wykonująca prawa wspólnika.

Po otrzymaniu dokumentów zarząd aktualizuje księgę udziałów, a następnie składa sądowi rejestrowemu nową listę wspólników podpisaną przez wszystkich członków zarządu. Z perspektywy wykonywania praw korporacyjnych powiązanym zagadnieniem jest to, czy wspólnik może głosować na siebie do zarządu?

Ograniczenia dotyczące nabywania własnych udziałów przez spółkę

Jeżeli klauzula wskazuje samą spółkę jako potencjalnego nabywcę, trzeba dodatkowo zbadać art. 200 Kodeksu spółek handlowych. Spółka z o.o. co do zasady nie może nabywać ani obejmować własnych udziałów, poza wyjątkami przewidzianymi w ustawie. Nie można więc automatycznie zakładać, że przyznanie spółce pierwszeństwa zawsze pozwoli jej skutecznie kupić udziały.

Co powinien zrobić wspólnik, zarząd albo przedsiębiorca

Krok 1: ustalić źródło i zakres uprawnienia

Sprzedający powinien zebrać aktualny tekst umowy spółki wraz ze wszystkimi zmianami, umowę wspólników, umowę inwestycyjną, dokumenty finansowania oraz ewentualne umowy zastawu. Należy ustalić, czy ograniczenie znajduje się w umowie spółki, czy tylko w porozumieniu prywatnym, kto jest uprawniony oraz czy klauzula obejmuje planowaną czynność.

Krok 2: rozpoznać właściwy mechanizm

Trzeba odpowiedzieć, czy dokument ustanawia prawo pierwszej oferty, pierwokup, zgodę spółki, prawo przyłączenia się do sprzedaży, obowiązek wspólnej sprzedaży czy połączenie kilku rozwiązań. Każdy z tych mechanizmów wymaga innych dokumentów i innej kolejności działań.

Krok 3: przygotować pełne warunki transakcji

Oferta albo warunkowa umowa powinna określać co najmniej liczbę i numery udziałów, cenę, sposób oraz termin zapłaty, planowany dzień przejścia udziałów, wymagane zgody, oświadczenia stron, zabezpieczenia i warunki odstąpienia. Jeżeli cena obejmuje także inne świadczenia, na przykład zakaz konkurencji, spłatę pożyczki wspólnika lub przekazanie praw do marki, trzeba wyjaśnić ich wartość i wpływ na warunki proponowane uprawnionym.

Krok 4: doręczyć zawiadomienie właściwej osobie

Zawiadomienie należy skierować do wszystkich uprawnionych w sposób przewidziany w klauzuli. Jeżeli umowa wymaga listu poleconego, wiadomość e-mail nie powinna go zastępować. Jeżeli adresatem ma być zarząd albo spółka, pismo należy doręczyć tak, aby można było wykazać datę odbioru. W piśmie warto wskazać podstawę uprawnienia, pełne warunki, termin i sposób złożenia odpowiedzi oraz wymagania co do formy oświadczenia.

Krok 5: prawidłowo policzyć termin

Początek terminu powinien być liczony od zdarzenia wskazanego w umowie, najczęściej od skutecznego doręczenia kompletnego zawiadomienia. Jeżeli przekazano niepełne dane albo pominięto załączniki, termin może w ogóle nie rozpocząć biegu. Przed podpisaniem umowy z osobą trzecią trzeba zachować dowody doręczeń i sprawdzić, czy wszyscy uprawnieni otrzymali identyczny zestaw informacji.

Krok 6: odebrać i zweryfikować oświadczenie uprawnionego

Należy ustalić, czy oświadczenie zostało złożone w terminie, przez osobę umocowaną i w wymaganej formie. Trzeba również sprawdzić, czy uprawniony przyjął wszystkie warunki bez zastrzeżeń. Odpowiedź zmieniająca cenę albo termin płatności może być nową ofertą, a nie skutecznym wykonaniem pierwszeństwa.

Krok 7: zawrzeć umowę i rozliczyć cenę

Jeżeli uprawniony prawidłowo skorzystał z pierwszeństwa, strony powinny zawrzeć albo wykonać umowę zgodnie z właściwym mechanizmem. Jeżeli uprawnienie wygasło bez wykonania, sprzedaż osobie trzeciej powinna odbyć się w granicach dopuszczonych przez klauzulę. Gdy osoba trzecia otrzymuje niższą cenę, dłuższy termin płatności albo inne korzystniejsze warunki niż te przedstawione wspólnikom, procedurę często trzeba powtórzyć.

Krok 8: wykonać obowiązki po transakcji

Po podpisaniu dokumentów należy zawiadomić spółkę i przedstawić dowód przejścia udziałów. Zarząd powinien zaktualizować księgę udziałów oraz listę wspólników składaną do sądu rejestrowego. Trzeba też sprawdzić, czy zmienił się beneficjent rzeczywisty. Jeżeli zmiana podlega zgłoszeniu do Centralnego Rejestru Beneficjentów Rzeczywistych i nie wymaga wpisu do KRS, aktualizacji dokonuje się w terminie 14 dni od dnia zmiany; do biegu terminu nie wlicza się sobót i dni ustawowo wolnych od pracy.

Ryzyka podatkowe, rejestrowe i odpowiedzialnościowe

Ryzyko zakwestionowania skuteczności sprzedaży

Nie można przyjąć jednej odpowiedzi dla każdego naruszenia. Znaczenie ma to, czy ograniczenie wynika z umowy spółki, czy z umowy wspólników, czy ma charakter zgody, pierwokupu albo pierwszej oferty oraz jaki skutek strony wyraźnie zastrzegły. W zależności od przypadku mogą powstać: spór o skuteczność zbycia wobec spółki, odmowa uznania nabywcy jako wspólnika, roszczenie o odszkodowanie, kara umowna, żądanie zabezpieczenia sądowego albo proces o ustalenie.

W typowym umownym prawie pierwokupu sprzedaż bez zastrzeżenia warunku albo brak prawidłowego zawiadomienia nie oznacza automatycznie nieważności umowy z osobą trzecią. Kodeks cywilny przewiduje przede wszystkim odpowiedzialność odszkodowawczą, a nieważność wiąże tylko z określonymi ustawowymi prawami pierwokupu. Jeżeli jednak klauzula znajduje się w umowie spółki i równocześnie stanowi ograniczenie zbywania udziałów na podstawie art. 182 Kodeksu spółek handlowych, jej naruszenie wymaga odrębnej oceny. Nie należy więc z góry zakładać ani pełnej ważności, ani nieważności transakcji.

Odpowiedzialność za zobowiązania związane z udziałem

Nabywca powinien zbadać nie tylko własność udziałów, lecz także obowiązki związane z nimi. Zbywca i nabywca odpowiadają solidarnie wobec spółki za niespełnione świadczenia należne spółce ze zbytego udziału. W dokumentacji należy zatem sprawdzić między innymi obowiązek dopłat, powtarzających się świadczeń niepieniężnych oraz inne zaległości przypisane do udziału.

Warto również potwierdzić, czy udziały nie są zastawione, zajęte, objęte zabezpieczeniem albo przedmiotem wcześniejszej umowy. Oświadczenie sprzedającego powinno być poparte dokumentami i – przy istotnej transakcji – badaniem prawnym.

Podatki po stronie nabywcy i sprzedającego

Przy odpłatnej sprzedaży udziałów nabywca co do zasady rozlicza podatek od czynności cywilnoprawnych według stawki 1% od wartości rynkowej nabywanych praw. Zasadniczo składa deklarację PCC-3 i wpłaca podatek w terminie 14 dni od powstania obowiązku podatkowego. Samo notarialne poświadczenie podpisów pod umową nie oznacza, że notariusz pobierze podatek tak jak przy akcie notarialnym.

Po stronie sprzedającego może powstać dochód opodatkowany PIT albo CIT. Kwalifikacja VAT zależy od statusu zbywcy i charakteru jego aktywności, a sprzedaż udziałów korzystająca ze zwolnienia z VAT nie zawsze wyłącza PCC. Szersze omówienie zawiera artykuł sprzedaż udziałów w spółce z o.o. a podatki: pit, pcc i vat.

Obowiązki zarządu i aktualizacja dokumentacji

Zarząd nie powinien mechanicznie wpisywać nabywcy do księgi udziałów, jeżeli dokumenty wskazują na niewykonanie ograniczeń przewidzianych w umowie spółki. Powinien sprawdzić zawiadomienie, dowód przejścia udziałów, wymagane zgody i oświadczenia dotyczące pierwszeństwa. Jednocześnie zarząd nie powinien samodzielnie rozstrzygać złożonego sporu cywilnego bez analizy prawnej, ponieważ bezpodstawna odmowa aktualizacji może narazić spółkę na dalszy konflikt.

Po skutecznej zmianie należy zaktualizować księgę udziałów, złożyć nową listę wspólników do sądu rejestrowego oraz sprawdzić dane podlegające ujawnieniu w KRS i CRBR. Niewykonanie tych obowiązków może utrudnić udział w zgromadzeniu wspólników, wypłatę dywidendy, przeprowadzenie kolejnej transakcji lub bankowe badanie struktury właścicielskiej.

Nabycie udziałów w wyniku dziedziczenia podlega innym regułom niż sprzedaż i nie powinno być automatycznie traktowane jak wykonanie prawa pierwszeństwa. Odrębne zagadnienia przedstawia artykuł śmierć wspólnika spółki z o.o. a wpis w krs.

FAQ

Czy wspólnik ma pierwszeństwo tylko dlatego, że już posiada udziały?

Nie. Sam status wspólnika nie tworzy ogólnego ustawowego pierwszeństwa. Uprawnienie musi wynikać z umowy spółki, umowy wspólników, umowy inwestycyjnej albo innej konkretnej podstawy.

Czy prawo pierwszeństwa i prawo pierwokupu oznaczają to samo?

Nie zawsze. Pierwokup zakłada co do zasady warunkową sprzedaż osobie trzeciej i możliwość wejścia uprawnionego w tę transakcję na tych samych warunkach. Pierwszeństwo może wymagać jedynie wcześniejszego zaoferowania udziałów uprawnionemu. O sposobie działania decyduje treść klauzuli.

Jaki termin ma wspólnik na skorzystanie z pierwszeństwa?

Termin powinien wynikać z umowy spółki albo porozumienia. Nie istnieje jeden termin właściwy dla każdego rodzaju pierwszeństwa. Trzeba też sprawdzić, od jakiego zdarzenia termin biegnie i czy zawiadomienie było kompletne.

Czy oświadczenie o skorzystaniu z pierwokupu wymaga notariusza?

Przy udziałach w spółce z o.o. oświadczenie powinno zostać złożone w formie odpowiadającej formie wymaganej dla sprzedaży udziałów, czyli co do zasady na piśmie z podpisem notarialnie poświadczonym. Wyjątek może dotyczyć transakcji wykonywanej przez system teleinformatyczny na ustawowych zasadach.

Czy sprzedaż z pominięciem uprawnionego jest zawsze nieważna?

Nie. Skutek zależy od podstawy uprawnienia i konstrukcji klauzuli. Możliwe są między innymi roszczenia odszkodowawcze, kara umowna, spór o skuteczność wobec spółki albo żądanie zabezpieczenia. Nieważność nie jest automatyczną konsekwencją każdego naruszenia.

Komu należy wysłać zawiadomienie o planowanej sprzedaży?

Adresata określa klauzula. Mogą nim być pozostali wspólnicy, zarząd, sama spółka albo inny wskazany podmiot. Pismo należy doręczyć w sposób wymagany przez umowę i zachować dowód daty oraz treści doręczenia.

Czy po upływie terminu można sprzedać udziały taniej osobie trzeciej?

Nie zawsze. Wiele klauzul pozwala na sprzedaż osobie trzeciej tylko na warunkach niekorzystniejszych dla kupującego niż przedstawione uprawnionym. Niższa cena, odroczona płatność lub słabsze zabezpieczenie mogą wymagać ponowienia procedury.

Czy nabywca od razu może uczestniczyć w zgromadzeniu wspólników?

Wobec spółki przejście udziałów jest skuteczne od chwili, gdy spółka otrzyma zawiadomienie wraz z dowodem dokonania czynności. Dopiero po spełnieniu tego wymogu nabywca powinien wykonywać prawa wspólnika wobec spółki.

Podsumowanie

Przed sprzedażą udziałów należy najpierw ustalić, czy uprawnienie pozostałych wspólników ma charakter pierwszej oferty, pierwokupu, zgody spółki czy połączenia tych mechanizmów. Następnie trzeba wykonać procedurę dokładnie w kolejności przewidzianej w umowie, zachować dowody doręczeń i nie zmieniać na korzyść osoby trzeciej warunków bez ponownego sprawdzenia klauzuli.

Sprzedający powinien przygotować komplet dokumentów przed rozpoczęciem rozmów z nabywcą, uprawniony – pilnować terminu i formy oświadczenia, a zarząd – zweryfikować dowód przejścia udziałów oraz wykonać obowiązki po transakcji. Jeżeli postanowienie jest niejasne lub strony różnie je rozumieją, analiza powinna nastąpić przed podpisaniem bezwarunkowej umowy, a nie dopiero po powstaniu sporu.

Źródła

• Ustawa z dnia 15 września 2000 r. – Kodeks spółek handlowych, w szczególności art. 2, 180, 182, 186–188 i 200.
• Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 555 oraz art. 596–602.
• Ustawa z dnia 9 września 2000 r. o podatku od czynności cywilnoprawnych, w szczególności art. 1, 2, 4, 6, 7 i 10.
• Ustawa z dnia 1 marca 2018 r. o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu, w szczególności art. 58–61.

Stan prawny uwzględniony w artykule: 6 sierpnia 2026 r.

Potrzebujesz indywidualnej odpowiedzi? Opisz swoją sytuację w formularzu poniżej. Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.