Majątek spółki cywilnej – czyj jest i jak go podzielić?

Na czym polega problem prawny z majątkiem spółki cywilnej

Określenie „majątek spółki cywilnej” jest powszechnie używane, ale może sugerować, że spółka jest właścicielem samochodu, nieruchomości, środków pieniężnych czy wyposażenia przedsiębiorstwa. W spółce cywilnej sytuacja wygląda inaczej niż przykładowo w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością. Spółka cywilna jest przede wszystkim stosunkiem umownym między wspólnikami. Nie ma osobowości prawnej i nie staje się odrębnym od nich właścicielem majątku.

Jeżeli wspólnicy nabywają rzeczy i prawa do wspólnej działalności albo wnoszą określone składniki do wspólnego majątku, powstaje między nimi szczególny rodzaj wspólności – wspólność łączna. Nie wyznacza się w niej bieżąco udziałów takich jak 1/2, 1/3 czy 40%. Z tego wynika podstawowa różnica między majątkiem wspólnym spółki cywilnej a zwykłą współwłasnością ułamkową.

Do wspólnego majątku mogą należeć między innymi rzeczy nabyte przez wspólników do działalności, środki pieniężne, wierzytelności oraz prawa wniesione przez wspólnika, jeżeli wkład polegał na przeniesieniu danego prawa. Trzeba jednak każdorazowo ustalić tytuł prawny. Jeżeli wspólnik oddał własną rzecz jedynie do używania przez spółkę, własność tej rzeczy nie przechodzi z tego powodu do wspólnego majątku.

Zakaz rozporządzania udziałem we wspólnym majątku i żądania jego podziału wynika z art. 863 Kodeksu cywilnego. Dlatego wspólnik, który chce zakończyć współpracę, nie powinien rozpoczynać od samodzielnego „zabierania swojej części” maszyn, pieniędzy czy wyposażenia. Najpierw trzeba ustalić, jakie zdarzenie prawne następuje: wystąpienie jednego wspólnika, zmiana składu osobowego czy rozwiązanie całej spółki.

Podział majątku trzeba także odróżnić od bieżącego podziału i wypłaty zysku. To dwa różne zagadnienia. Zasady przekazywania środków wspólnikom w działającej spółce szerzej omawia poradnik o wypłatach dla wspólników spółki cywilnej.

Jakie przepisy i obowiązki mają znaczenie

Najważniejsze zasady dotyczące majątku spółki cywilnej znajdują się w art. 860–875 Kodeksu cywilnego. Dla podziału szczególne znaczenie mają art. 863, art. 871 i art. 875. Nie można jednak stosować tych przepisów zamiennie, ponieważ dotyczą różnych sytuacji.

Spółka nadal działa

Dopóki trwa stosunek spółki, art. 863 Kodeksu cywilnego wyklucza żądanie podziału wspólnego majątku. Wspólnik nie może również rozporządzić swoim udziałem w tym majątku ani udziałem w pojedynczym składniku. Jeżeli wspólnicy chcą sprzedać samochód, maszynę, nieruchomość albo inne prawo należące do majątku wspólnego, trzeba uwzględnić zasady prowadzenia spraw i reprezentacji spółki, treść umowy oraz rodzaj planowanej czynności.

Wspólnicy ponoszą jednocześnie solidarną odpowiedzialność za zobowiązania spółki na podstawie art. 864 Kodeksu cywilnego. Przesunięcie składnika majątku między wspólnikami nie powinno więc być traktowane jako sposób na pominięcie wierzycieli.

Jeden wspólnik występuje, ale spółka ma działać dalej

Jeżeli przykładowo w spółce jest trzech wspólników i jeden z nich występuje, natomiast dwóch pozostałych kontynuuje działalność, punktem wyjścia jest art. 871 Kodeksu cywilnego. Nie dochodzi wtedy do zwykłego podziału całego majątku między wszystkich wspólników.

Występującemu wspólnikowi zwraca się w naturze rzeczy wniesione przez niego wyłącznie do używania. Co do wkładu podlegającego rozliczeniu, zasadą jest wypłata jego wartości w pieniądzu według wartości oznaczonej w umowie, a gdy takiego oznaczenia nie ma – według wartości wkładu z chwili wniesienia. Nie zwraca się wartości wkładu polegającego na świadczeniu usług ani na samym używaniu przez spółkę rzeczy należących do wspólnika.

Dodatkowo występującemu wspólnikowi wypłaca się odpowiednią część wartości wspólnego majątku pozostałego po odliczeniu wartości wkładów wszystkich wspólników. Wielkość tej części odpowiada stosunkowi, w którym wspólnik uczestniczył w zyskach.

Zmiana osoby wspólnika może wpływać nie tylko na rozliczenia finansowe, lecz także na prawa do majątku, umowy z kontrahentami i dane ewidencyjne. Przy planowaniu takiej operacji pomocne jest odrębne omówienie: zmiana wspólnika w spółce cywilnej krok po kroku.

Dochodzi do rozwiązania całej spółki

Dopiero od chwili rozwiązania spółki art. 875 § 1 Kodeksu cywilnego nakazuje odpowiednio stosować do wspólnego majątku przepisy o współwłasności w częściach ułamkowych. Nadal obowiązują jednak szczególne zasady rozliczenia przewidziane dla spółki cywilnej.

Kolejność wynikająca z art. 875 ma znaczenie. Z majątku pozostałego po zapłaceniu długów zwraca się wspólnikom wkłady według zasad stosowanych odpowiednio przy wystąpieniu wspólnika. Dopiero pozostałą nadwyżkę dzieli się w takim stosunku, w jakim wspólnicy uczestniczyli w zyskach.

Jeżeli wspólnicy nie potrafią uzgodnić sposobu zniesienia współwłasności po rozwiązaniu spółki, zastosowanie mogą znaleźć art. 210–212 Kodeksu cywilnego. Możliwy jest w szczególności fizyczny podział rzeczy, jeżeli jej charakter na to pozwala, przyznanie rzeczy jednemu ze współwłaścicieli z rozliczeniem pozostałych albo – w postępowaniu sądowym – sprzedaż rzeczy, gdy inne rozwiązanie nie jest możliwe lub zasadne.

Przy nieruchomościach trzeba dodatkowo uwzględnić wymogi dotyczące formy czynności oraz księgi wieczystej. Umowne przeniesienie własności nieruchomości lub udziału w niej wymaga aktu notarialnego. Samo sporządzenie zwykłego pisemnego protokołu podziału nie zastąpi wymaganej formy.

Co powinien zrobić wspólnik przed podziałem majątku

Bezpieczne rozliczenie warto rozpocząć od ustalenia stanu prawnego, a nie od samego dzielenia rzeczy. W praktyce największe spory powstają wtedy, gdy wspólnicy inaczej rozumieją, co rzeczywiście należy do majątku wspólnego, jaka jest wartość poszczególnych składników albo które zobowiązania powinny zostać jeszcze pokryte.

1. Ustal, czy spółka trwa, czy została rozwiązana. Od tego zależy, czy w ogóle wolno mówić o podziale wspólnego majątku. Wystąpienie jednego wspólnika z wieloosobowej spółki i rozwiązanie spółki to różne zdarzenia prawne.
2. Sprawdź umowę spółki i wszystkie aneksy. Znaczenie mają postanowienia dotyczące wkładów, udziału w zyskach i stratach, zasad występowania wspólników oraz sposobu prowadzenia spraw.
3. Sporządź pełną listę składników i ustal tytuł prawny. Trzeba odróżnić rzeczy należące do majątku wspólnego od składników prywatnych jedynie używanych przez spółkę, przedmiotów leasingu, najmu czy dzierżawy oraz praw należących formalnie do innego podmiotu.
4. Ustal zobowiązania i wierzytelności. Do rozliczenia należą nie tylko samochody, maszyny i pieniądze. Znaczenie mogą mieć należności od klientów, kredyty, pożyczki, zaległe podatki, zobowiązania wobec dostawców, leasingi i trwające umowy.
5. Ustal wartość składników. Przy znaczącym majątku warto oprzeć rozliczenie na możliwej do obrony wycenie. Szczególnie ważne jest to przy nieruchomościach, pojazdach, maszynach, znakach towarowych, domenach, prawach autorskich czy przedsiębiorstwie jako zorganizowanym zespole składników.
6. Wybierz sposób rozliczenia. Po rozwiązaniu spółki możliwy może być podział składników między wspólników, przejęcie określonych rzeczy przez jednego z nich ze spłatą pozostałych albo sprzedaż aktywów i podział środków.
7. Dobierz właściwą formę dokumentów. Innej dokumentacji wymaga podział pieniędzy, innej przeniesienie samochodu, a jeszcze innej nieruchomość lub przedsiębiorstwo. Trzeba też przeanalizować umowy, dla których cesja lub zmiana strony wymaga zgody kontrahenta.
8. Rozlicz podatki i dokonaj wymaganych aktualizacji. Skutki w VAT, podatku dochodowym i PCC mogą zależeć od rodzaju majątku i sposobu podziału. Po zakończeniu spółki trzeba również uporządkować jej dane podatkowe i statystyczne oraz wpisy wspólników w odpowiednich ewidencjach.

Jeżeli zamiast wystąpienia dotychczasowego wspólnika planowane jest poszerzenie składu spółki, nie należy zakładać, że wystarczy przekazać nowej osobie określony procent istniejącego majątku. Kwestie te wymagają powiązania zmiany umowy z prawami do wspólnego majątku. Osobno omawiamy dopisanie wspólnika do spółki cywilnej.

Ryzyka podatkowe, rejestrowe i odpowiedzialnościowe

VAT przy rozwiązaniu spółki

Rozwiązanie spółki cywilnej może wywołać obowiązki w VAT niezależnie od tego, jak wspólnicy zamierzają później fizycznie podzielić majątek. Art. 14 ustawy o VAT obejmuje towary własnej produkcji oraz towary, które po nabyciu nie były przedmiotem dostawy, jeżeli w stosunku do nich przysługiwało prawo do odliczenia podatku naliczonego.

W takim przypadku na dzień rozwiązania spółki sporządza się spis z natury. Informację o dokonanym spisie, ustalonej na jego podstawie wartości towarów i kwocie podatku należnego trzeba złożyć nie później niż w dniu złożenia deklaracji podatkowej za okres obejmujący dzień rozwiązania spółki. Obowiązek podatkowy w tym zakresie powstaje w dniu rozwiązania spółki.

Nie oznacza to, że każdy składnik majątku rozwiązanej spółki zawsze powoduje VAT. Trzeba sprawdzić charakter składnika, historię jego nabycia i prawo do odliczenia. Przy przedsiębiorstwie lub zorganizowanej części przedsiębiorstwa mogą dodatkowo znaleźć zastosowanie odrębne reguły.

Podatek dochodowy wspólnika

W przypadku wspólnika będącego osobą fizyczną ustawa o PIT przewiduje szczególne zasady dotyczące zakończenia działalności spółki niebędącej osobą prawną. Co do zasady środki pieniężne otrzymane przez takiego wspólnika z tytułu likwidacji spółki niebędącej osobą prawną nie są zaliczane do przychodów z działalności gospodarczej na podstawie art. 14 ust. 3 pkt 10 ustawy o PIT.

Przy otrzymaniu składników niepieniężnych moment opodatkowania może zostać przesunięty do ich późniejszego odpłatnego zbycia. Ustawa przewiduje również regułę sześciu lat liczoną od pierwszego dnia miesiąca następującego po miesiącu likwidacji spółki. Jeżeli spełnione są ustawowe warunki, w tym zbycie po tym okresie nie następuje w wykonywaniu działalności gospodarczej, przychód ze zbycia określonych składników może nie być zaliczany do przychodów z działalności. Regulacja zawiera jednak wyjątki dotyczące niektórych rodzajów praw i aktywów.

Nie należy automatycznie przenosić zasad PIT na każdego wspólnika. Jeżeli wspólnikiem spółki cywilnej jest na przykład osoba prawna podlegająca CIT, skutki podatkowe trzeba oceniać według właściwej dla niej ustawy.

PCC przy zniesieniu współwłasności i spłatach

Podział majątku po rozwiązaniu spółki może również mieć konsekwencje w podatku od czynności cywilnoprawnych. Ustawa o PCC obejmuje między innymi umowy o zniesienie współwłasności w części dotyczącej spłat lub dopłat. Podstawą opodatkowania jest w takim przypadku wartość rynkowa rzeczy lub prawa nabytego ponad wartość dotychczasowego udziału.

Obowiązek podatkowy przy umowie o zniesienie współwłasności ciąży na podmiocie, który nabywa rzecz lub prawo ponad swój udział. Dla przeniesienia własności nieruchomości i rzeczy ruchomych ustawa przewiduje co do zasady stawkę 2%, a dla innych praw majątkowych 1%. Przed zastosowaniem tych zasad trzeba jeszcze zbadać ewentualne wyłączenia i zwolnienia oraz relację danej czynności z VAT.

Rejestry i ewidencje po zakończeniu spółki

Spółka cywilna nie jest spółką wpisywaną jako przedsiębiorca do rejestru przedsiębiorców KRS. W zakresie działalności prowadzonej w spółce przedsiębiorcami są jej wspólnicy. Spółka posiada jednak własny NIP i REGON, a na gruncie VAT może występować jako podatnik.

Po wystąpieniu wspólnika albo rozwiązaniu spółki trzeba więc sprawdzić kilka odrębnych obszarów: dane wspólników w CEIDG, dane identyfikacyjne spółki dla celów podatkowych, REGON, status VAT, rachunki bankowe, zgłoszenia związane z pracownikami, koncesje i zezwolenia oraz dane przekazane kontrahentom. Zakres obowiązków zależy od sposobu zakończenia działalności i od tego, czy poszczególni wspólnicy kontynuują własną działalność gospodarczą.

Podział między wspólników nie usuwa odpowiedzialności wobec wierzycieli

Jednym z najpoważniejszych błędów jest utożsamienie podziału majątku z podziałem odpowiedzialności za długi. Wspólnicy spółki cywilnej odpowiadają solidarnie za jej zobowiązania. Wewnętrzne porozumienie, zgodnie z którym jeden wspólnik „przejmuje kredyt”, a drugi „nie odpowiada już za dostawców”, nie musi wiązać wierzyciela.

Zmiana dłużnika wymaga spełnienia warunków przewidzianych w prawie cywilnym i co do zasady odpowiedniego udziału wierzyciela. Dlatego przed rozdzieleniem aktywów trzeba przejrzeć kredyty, leasingi, umowy najmu, kontrakty handlowe i zabezpieczenia. Może się okazać, że podział rzeczy został wykonany prawidłowo, ale odpowiedzialność wobec banku lub kontrahenta nadal obciąża więcej niż jednego byłego wspólnika.

Podsumowanie i rekomendowane działania

Odpowiedź na pytanie „czyj jest majątek spółki cywilnej” zaczyna się od tego, że nie jest to majątek odrębnej osoby prawnej. W czasie trwania spółki prawa należą do wspólników w ramach wspólności łącznej. Dlatego pojedynczy wspólnik nie może wyodrębnić sobie procentowej części samochodu, nieruchomości czy środków na rachunku i swobodnie nią dysponować.

Przed rozliczeniem trzeba ustalić, czy dochodzi tylko do wystąpienia jednego wspólnika, czy do rozwiązania całej spółki. W pierwszym przypadku zasadnicze znaczenie ma art. 871 Kodeksu cywilnego. W drugim – art. 875, zgodnie z którym po rozwiązaniu spółki najpierw uwzględnia się długi, następnie rozlicza wkłady, a pozostałą nadwyżkę dzieli się według udziału w zyskach.

Przy większym majątku najlepiej przygotować jedno zestawienie obejmujące wszystkie aktywa, tytuły prawne, zobowiązania, wkłady i wartości. Dopiero na tej podstawie można zaplanować, które składniki zostaną sprzedane, które przypadną konkretnym wspólnikom i czy będą potrzebne spłaty lub dopłaty. Jeżeli w majątku znajduje się nieruchomość, przedsiębiorstwo, wartościowe prawa niematerialne albo składniki objęte finansowaniem, dokumentację podziału warto przygotować przed faktycznym przekazaniem majątku.

Najczęstsze pytania o majątek spółki cywilnej

Czy wspólnik ma 50% majątku, jeżeli w spółce są dwie osoby?

Nie w czasie trwania spółki. Wspólność majątku wspólników ma charakter łączny i nie wyznacza bieżących udziałów ułamkowych w poszczególnych rzeczach. Nawet jeżeli wspólnicy uczestniczą w zyskach po 50%, nie oznacza to, że każdy może samodzielnie sprzedać połowę samochodu czy maszyny należącej do wspólnego majątku.

Czy jeden wspólnik może po prostu zabrać rzecz kupioną przez spółkę?

Nie powinien robić tego jednostronnie. Jeżeli rzecz znajduje się we wspólnym majątku, trzeba zastosować zasady wynikające z umowy, przepisów o prowadzeniu spraw i reprezentacji, a przy końcowym rozliczeniu – odpowiednie przepisy dotyczące wystąpienia wspólnika albo rozwiązania spółki. Inaczej należy ocenić rzecz będącą prywatną własnością wspólnika, która została spółce jedynie oddana do używania.

Czy po rozwiązaniu spółki każdy wspólnik automatycznie staje się właścicielem konkretnych rzeczy?

Nie. Rozwiązanie spółki powoduje zmianę reżimu wspólnego majątku, ale nie przydziela automatycznie samochodu jednemu wspólnikowi, nieruchomości drugiemu i pieniędzy trzeciemu. Potrzebne jest rozliczenie zgodne z art. 875 Kodeksu cywilnego, a następnie odpowiednie czynności dotyczące poszczególnych składników.

Czy byli wspólnicy mogą sami uzgodnić, komu przypadnie konkretny składnik?

Co do zasady mogą dążyć do umownego rozliczenia i zniesienia współwłasności, o ile uwzględnią prawa wierzycieli, wymagania dotyczące formy czynności i przepisy szczególne. Przy nieruchomości konieczny jest akt notarialny. Nierówny podział, spłaty albo bezpłatne przysporzenia wymagają również sprawdzenia skutków podatkowych.

Co zrobić, gdy byli wspólnicy nie są zgodni co do podziału?

Po rozwiązaniu spółki możliwe jest sądowe zniesienie współwłasności i rozliczenie majątku. W zależności od rodzaju rzeczy sąd może dokonać podziału fizycznego, przyznać rzecz jednej osobie z obowiązkiem spłaty pozostałych albo zastosować rozwiązanie prowadzące do sprzedaży. W sporze istotne będą dokumenty potwierdzające skład majątku, wkłady, zobowiązania i zasady udziału w zyskach.

Czy umowa między byłymi wspólnikami zwalnia jednego z nich z długów spółki?

Nie automatycznie. Wewnętrzne ustalenie, kto ostatecznie ma ponieść ekonomiczny ciężar danego zobowiązania, nie musi zmieniać praw wierzyciela. Jeżeli ma dojść do zmiany dłużnika lub zwolnienia jednej osoby z odpowiedzialności, trzeba przeanalizować konkretną umowę i wymagania dotyczące zgody wierzyciela.