Zakaz konkurencji członka zarządu spółki z o.o. – zakres i zgoda

Kiedy członka zarządu spółki z o.o. obowiązuje zakaz konkurencji?

Art. 211 § 1 KSH nakłada zakaz bezpośrednio na członka zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością. Nie jest więc konieczne podpisanie osobnej umowy ani umieszczenie klauzuli konkurencyjnej w umowie spółki. Zakaz jest związany z pełnieniem funkcji członka zarządu.

Bez zgody spółki członek zarządu nie może przede wszystkim:

• zajmować się interesami konkurencyjnymi wobec spółki,
• uczestniczyć w konkurencyjnej spółce cywilnej jako wspólnik,
• być wspólnikiem konkurencyjnej spółki osobowej, np. jawnej, partnerskiej, komandytowej albo komandytowo-akcyjnej,
• być członkiem organu konkurencyjnej spółki kapitałowej, np. członkiem jej zarządu lub rady nadzorczej,
• być członkiem organu innej konkurencyjnej osoby prawnej,
• posiadać co najmniej 10% udziałów lub akcji konkurencyjnej spółki kapitałowej,
• posiadać prawo do powołania co najmniej jednego członka zarządu konkurencyjnej spółki kapitałowej.

Próg 10% dotyczy jednego z wymienionych w ustawie sposobów uczestniczenia w konkurencyjnej spółce kapitałowej. Nie oznacza to jednak, że każde posiadanie 9% udziałów jest automatycznie bezpieczne. Jeżeli członek zarządu równocześnie doradza konkurentowi, pozyskuje dla niego klientów, uczestniczy w prowadzeniu jego działalności albo w inny sposób zajmuje się interesami konkurencyjnymi, jego zachowanie trzeba ocenić niezależnie od wielkości pakietu udziałów.

Co oznaczają interesy konkurencyjne?

Kodeks spółek handlowych nie zawiera zamkniętej definicji interesu konkurencyjnego. Nie wystarczy więc porównać wpisów PKD dwóch przedsiębiorców. Trzeba ustalić, czy ich działalności rzeczywiście się pokrywają lub mogą ze sobą rywalizować – przykładowo o tych samych klientów, zamówienia, kontrahentów albo rynek zbytu.

Znaczenie mogą mieć m.in. rodzaj oferowanych produktów lub usług, grupa klientów, obszar działalności i sposób zdobywania zamówień. Sąd Najwyższy wskazywał przy tym na szerokie rozumienie zajmowania się interesami konkurencyjnymi. Problem może powstać nie tylko wtedy, gdy członek zarządu zakłada własną firmę o takim samym profilu, lecz również wtedy, gdy świadczy usługi na rzecz konkurenta, doradza mu, ułatwia prowadzenie działalności lub przekazuje informacje mogące wspierać konkurencyjny biznes.

Nie każda dodatkowa działalność członka zarządu jest jednak zakazana. Jeżeli działalności dotyczą zupełnie innych rynków i nie ma realnego konfliktu gospodarczego ze spółką, sam fakt posiadania drugiej firmy nie przesądza o naruszeniu art. 211 KSH.

Kto może wyrazić zgodę na działalność konkurencyjną?

Zakaz z art. 211 KSH nie ma charakteru bezwzględnego. Spółka może zezwolić członkowi zarządu na działalność, która bez takiej zgody byłaby objęta zakazem.

Zgodnie z art. 211 § 2 KSH, jeżeli umowa spółki nie stanowi inaczej, zgody udziela organ uprawniony do powołania zarządu. W typowej spółce z o.o., w której członków zarządu powołuje uchwała wspólników, będzie to zgromadzenie wspólników. Jeżeli jednak umowa spółki powierza powoływanie zarządu innemu organowi albo odrębnie określa sposób udzielania zgody na konkurencję, trzeba zastosować postanowienia konkretnej umowy spółki.

Art. 211 KSH nie ustanawia szczególnego formularza wniosku o zgodę ani odrębnego obowiązku zgłoszenia samej zgody do KRS. Ze względów dowodowych zgoda powinna być jednak wyraźnie udokumentowana, najlepiej w uchwale właściwego organu. Nie należy opierać się wyłącznie na ustnym zapewnieniu wspólnika lub nieformalnej wiedzy pozostałych osób o dodatkowej działalności członka zarządu.

W uchwale dobrze jest określić:

• podmiot lub działalność, których dotyczy zgoda,
• rolę, jaką członek zarządu może pełnić u konkurenta,
• zakres przedmiotowy zgody,
• okres jej obowiązywania, jeżeli zgoda ma być ograniczona czasowo,
• ewentualne ograniczenia związane z klientami, informacjami poufnymi lub określonym segmentem działalności.

Najbezpieczniej uzyskać zgodę przed rozpoczęciem działalności konkurencyjnej. Późniejszej akceptacji nie należy automatycznie traktować jako rozwiązania wszystkich skutków wcześniejszego naruszenia, zwłaszcza gdy w okresie działania bez zgody spółka poniosła szkodę.

Zgoda na konkurencję nie usuwa każdego konfliktu interesów

Zgoda udzielona na podstawie art. 211 KSH pozwala na objętą nią działalność konkurencyjną, ale nie daje członkowi zarządu pełnej swobody w rozstrzyganiu spraw, w których jego własny interes koliduje z interesem spółki.

Art. 209 KSH przewiduje odrębną zasadę dotyczącą konfliktu interesów. Jeżeli interes spółki jest sprzeczny z interesem członka zarządu, jego współmałżonka, krewnych lub powinowatych do drugiego stopnia albo osoby, z którą jest on powiązany osobiście, członek zarządu powinien ujawnić sprzeczność interesów i wstrzymać się od udziału w rozstrzyganiu takiej sprawy. Może również żądać odnotowania tego w protokole.

Może więc dojść do sytuacji, w której spółka skutecznie pozwoliła członkowi zarządu pełnić określoną funkcję w innym przedsiębiorstwie, ale przy podejmowaniu decyzji dotyczącej kontraktu między tym przedsiębiorstwem a spółką nadal wystąpi konflikt interesów wymagający wyłączenia członka zarządu od rozstrzygania sprawy.

Naruszenie zakazu – odpowiedzialność zarządu i reprezentacja spółki

KSH nie przewiduje jednej automatycznej kary pieniężnej należnej spółce za każde naruszenie art. 211. Skutki zależą od okoliczności, podstawy pełnienia funkcji oraz tego, czy działanie członka zarządu wyrządziło spółce szkodę.

Po pierwsze, członek zarządu może zostać odwołany. Zgodnie z art. 203 KSH członek zarządu może być co do zasady w każdym czasie odwołany uchwałą wspólników, choć umowa spółki może zawierać dodatkowe regulacje. Odwołanie z funkcji nie jest tym samym co rozwiązanie umowy o pracę, kontraktu menedżerskiego lub innej umowy łączącej daną osobę ze spółką – te stosunki trzeba analizować odrębnie.

Po drugie, może powstać odpowiedzialność odszkodowawcza wobec spółki. Na podstawie art. 293 § 1 KSH członek zarządu odpowiada za szkodę wyrządzoną spółce działaniem albo zaniechaniem sprzecznym z prawem lub postanowieniami umowy spółki, chyba że nie ponosi winy. Dla dochodzenia odszkodowania trzeba zatem badać m.in. naruszenie obowiązku, powstanie szkody oraz związek między zachowaniem członka zarządu a szkodą.

Art. 209¹ KSH dodatkowo wymaga od członka zarządu lojalności wobec spółki i staranności wynikającej z zawodowego charakteru jego działalności. Naruszenie zakazu konkurencji może więc mieć znaczenie także przy ocenie sposobu wykonywania obowiązków zarządczych.

Samo naruszenie art. 211 KSH nie oznacza natomiast automatycznie nieważności każdej czynności dokonanej przez członka zarządu lub konkurencyjny podmiot. Ważność konkretnej umowy trzeba oceniać według przepisów odnoszących się do danej czynności i sposobu reprezentacji.

Jeżeli spółka zawiera umowę bezpośrednio z członkiem zarządu albo prowadzi z nim spór, zastosowanie ma szczególna reprezentacja z art. 210 § 1 KSH: spółkę reprezentuje rada nadzorcza albo pełnomocnik powołany uchwałą zgromadzenia wspólników. Może to mieć znaczenie np. przy zawieraniu z członkiem zarządu umowy określającej dodatkowe zobowiązania konkurencyjne, zmianie kontraktu albo ugodzie dotyczącej odpowiedzialności. Szersze kwestie dotyczące skutków zmian personalnych dla umocowania zostały omówione w materiale o zmianie zarządu spółki a pełnomocnictwie.

Nie należy też utożsamiać członka zarządu z prokurentem. Prokura jest szczególnym pełnomocnictwem i podlega odrębnym zasadom ustanawiania oraz wygaśnięcia; przykładem jest rezygnacja z funkcji prokurenta spółki z o.o.. Z kolei mandat w zarządzie, podstawa wykonywania obowiązków oraz świadczenia należne za pełnienie funkcji są odrębnymi zagadnieniami – więcej wyjaśnia artykuł o wynagrodzeniu prezesa zarządu w spółce z o.o..

Jak długo obowiązuje zakaz konkurencji członka zarządu?

Ustawowy zakaz z art. 211 KSH jest związany ze statusem członka zarządu. Co do zasady przestaje więc obowiązywać po skutecznym wygaśnięciu mandatu, np. wskutek odwołania lub skutecznej rezygnacji. Nie należy utożsamiać tego momentu wyłącznie z datą wykreślenia danej osoby z KRS – wpis dotyczący składu zarządu ma co do zasady charakter deklaratoryjny.

Ustanie mandatu nie oznacza jednak, że były członek zarządu może bez ograniczeń wykorzystywać wiedzę zdobytą w spółce. Zgodnie z art. 209¹ § 2 KSH członek zarządu nie może ujawniać tajemnic spółki również po wygaśnięciu mandatu.

Po zakończeniu funkcji może ponadto nadal działać zakaz wynikający z osobnej umowy. Trzeba wówczas ustalić, czy był on związany z umową o pracę, kontraktem menedżerskim lub innym stosunkiem cywilnoprawnym, ponieważ reguły tych umów nie są jednakowe.

Zakaz po ustaniu stosunku pracy

Jeżeli członek zarządu jest równocześnie pracownikiem, odrębna umowa o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy podlega art. 101² Kodeksu pracy. Taki zakaz może zostać zawarty z pracownikiem mającym dostęp do szczególnie ważnych informacji, których ujawnienie mogłoby narazić pracodawcę na szkodę. Umowa musi określać okres zakazu oraz wysokość odszkodowania.

Odszkodowanie nie może być niższe niż 25% wynagrodzenia otrzymanego przez pracownika przed ustaniem stosunku pracy przez okres odpowiadający okresowi obowiązywania zakazu. Umowa wymaga formy pisemnej pod rygorem nieważności.

Tych reguł nie należy automatycznie przenosić na kontrakt cywilnoprawny członka zarządu. Jeżeli zakaz po zakończeniu współpracy wynika z kontraktu menedżerskiego albo innej umowy cywilnej, jego dopuszczalność i zakres wymagają oceny treści tej konkretnej umowy oraz przepisów prawa cywilnego.

Co sprawdzić przed objęciem funkcji w konkurencyjnej firmie?

Przed rozpoczęciem dodatkowej działalności najlepiej przeanalizować sytuację zanim zostanie podpisana umowa, objęte udziały albo przyjęta funkcja w drugim podmiocie. Pozwala to uniknąć sporu o to, czy zgoda była potrzebna i czy została udzielona przez właściwy organ.

Najczęstsze pytania o zakaz konkurencji członka zarządu

Czy członek zarządu spółki z o.o. może prowadzić własną działalność gospodarczą?

Tak. Samo prowadzenie jednoosobowej działalności gospodarczej nie jest zakazane. Problem powstaje, gdy działalność jest konkurencyjna wobec spółki. Wtedy przed jej prowadzeniem potrzebna może być zgoda przewidziana w art. 211 KSH.

Czy członek zarządu może mieć mniej niż 10% udziałów w konkurencyjnej spółce?

Próg co najmniej 10% jest jedną z ustawowych przesłanek objęcia udziału w konkurencyjnej spółce kapitałowej zakazem. Posiadanie mniejszego pakietu nie wyklucza jednak naruszenia zakazu z innej przyczyny, np. gdy członek zarządu jednocześnie wykonuje pracę, świadczy usługi lub faktycznie wspiera działalność konkurenta.

Czy zakaz konkurencji z art. 211 KSH obejmuje także zwykłego wspólnika spółki z o.o.?

Ustawowy zakaz z art. 211 KSH dotyczy członków zarządu. Sam status wspólnika spółki z o.o. nie powoduje automatycznie objęcia tym przepisem. Ograniczenia wobec wspólnika mogą jednak wynikać z umowy spółki albo innych zobowiązań, a konkretne działania wspólnika mogą podlegać ocenie na podstawie innych przepisów.

Czy firma współmałżonka członka zarządu może konkurować ze spółką?

Art. 211 KSH nie wprowadza automatycznego zakazu prowadzenia konkurencyjnej działalności przez współmałżonka. Sytuacja może jednak powodować konflikt interesów po stronie członka zarządu, do którego stosuje się art. 209 KSH. Jeżeli członek zarządu faktycznie angażuje się w działalność firmy współmałżonka, jego własne zachowanie może również wymagać oceny pod kątem art. 211.

Czy zgoda spółki na konkurencję musi być bezterminowa?

Nie. Zgoda może zostać sformułowana odpowiednio do konkretnej sytuacji, np. dotyczyć określonego podmiotu, funkcji, rodzaju działalności lub okresu. Precyzyjna treść zgody ogranicza późniejsze spory o jej zakres.

Czy po odwołaniu z zarządu można od razu rozpocząć pracę u konkurenta?

Po skutecznym wygaśnięciu mandatu ustawowy zakaz z art. 211 KSH co do zasady już nie obowiązuje. Trzeba jednak sprawdzić, czy nie istnieje odrębny zakaz konkurencji po zakończeniu zatrudnienia albo kontraktu. Nadal obowiązuje także ustawowy zakaz ujawniania tajemnic spółki.