Wykluczenie wspólnika ze spółki cywilnej – czy jest możliwe?

Na czym polega problem z wykluczeniem wspólnika ze spółki cywilnej?

Spółka cywilna jest umową łączącą wspólników, a nie spółką handlową z własnym zarządem i udziałami, które można po prostu umorzyć. Przedsiębiorcami są wspólnicy, a majątek zgromadzony w ramach spółki należy do nich na zasadach wspólności łącznej. Dlatego konflikt między wspólnikami nie oznacza, że większość może jednostronnie zmienić krąg stron umowy.

Trzeba odróżnić wykluczenie wspólnika, czyli zakończenie jego uczestnictwa w spółce wbrew jego woli, od ograniczenia mu uprawnień do prowadzenia spraw lub reprezentacji. Odebranie dostępu do rachunku bankowego, odsunięcie od kontaktów z klientami czy nawet zmiana zasad reprezentowania wspólników nie powodują same w sobie ustania członkostwa.

Jakie przepisy i postanowienia umowy mają znaczenie?

Klauzula wykluczenia musi wynikać z umowy

Art. 860 Kodeksu cywilnego określa istotę umowy spółki, a art. 353¹ k.c. pozwala stronom ukształtować jej treść w granicach swobody umów. Na tej podstawie dopuszcza się uzgodnienie z wyprzedzeniem, że pozostali wspólnicy będą mogli wykluczyć jednego z nich uchwałą. Nie jest to jednak ustawowy, automatyczny mechanizm.

Bezpiecznie skonstruowana klauzula powinna wskazywać konkretne przyczyny (np. poważne naruszenie obowiązków lub prowadzenie działalności konkurencyjnej), sposób wykazania naruszenia, osoby uprawnione do głosowania, wymaganą większość, sposób zawiadomienia zainteresowanego oraz moment ustania uczestnictwa. Sama formuła „większość może wykluczyć każdego w dowolnym czasie” jest szczególnie podatna na spór o zgodność z naturą stosunku spółki i zasadami współżycia społecznego.

Jeżeli takiej klauzuli nie było, pozostali wspólnicy nie mogą jej skutecznie dopisać aneksem podpisanym wyłącznie przez siebie, aby następnie usunąć osobę, która nie wyraziła zgody na zmianę umowy.

Wypowiedzenie udziału i rozwiązanie spółki to inne instytucje

Art. 869 k.c. reguluje wypowiedzenie własnego udziału przez wspólnika, także bez zachowania terminu z ważnych powodów. Nie uprawnia pozostałych do wypowiedzenia udziału za niego. Z kolei art. 874 § 1 k.c. pozwala każdemu wspólnikowi żądać z ważnych powodów rozwiązania spółki przez sąd, a nie sądowego wykluczenia wskazanej osoby. Nie należy tu automatycznie stosować zasad wyłączenia wspólnika ze spółki jawnej przewidzianych w Kodeksie spółek handlowych.

Co powinni zrobić pozostali wspólnicy krok po kroku?

Jeżeli umowa przewiduje wykluczenie

1. Ustal obowiązujące brzmienie umowy. Zbierz pierwotną umowę i wszystkie aneksy. Sprawdź, czy klauzula obowiązywała przed zdarzeniem, kto głosuje oraz jaki skutek i termin przewiduje.
2. Udokumentuj konkretną przyczynę. Zabezpiecz korespondencję, rozliczenia, dokumenty dotyczące niewykonanych zobowiązań lub inne dowody odpowiadające przesłance wskazanej w umowie. Nie opieraj uchwały wyłącznie na ogólnych zarzutach o utratę zaufania, jeśli umowa wymaga oznaczonego naruszenia.
3. Przeprowadź procedurę umowną. Jeśli przewidziano wezwanie do zaprzestania naruszeń, wysłuchanie wspólnika, termin na wyjaśnienia lub określony tryb głosowania, zachowaj te wymagania. W uchwale wskaż podstawę umowną, udokumentowane fakty, wynik głosowania i datę, od której wykluczenie ma wywołać skutki.
4. Dokonaj wymaganego zawiadomienia. Doręcz uchwałę lub oświadczenie w sposób określony w umowie i zachowaj dowód doręczenia. Nie utożsamiaj dnia głosowania z dniem skutecznego ustania uczestnictwa, jeśli umowa wiąże skutek z doręczeniem lub późniejszą datą.
5. Ustal rozliczenia i dalszą reprezentację. Sporządź zestawienie wkładów, aktywów, zobowiązań i rozrachunków oraz sprawdź, kto od daty zmiany może podejmować czynności w imieniu pozostałych wspólników.

Spółka cywilna nie ma zarządu, który mógłby sam „odwołać” wspólnika. Ponadto art. 865 i 866 k.c. odróżniają prowadzenie spraw spółki od jej reprezentacji. Przygotowując korespondencję do banku, kontrahentów lub urzędu, należy zweryfikować umowę i zakres rzeczywistego umocowania podpisujących.

Gdy umowa nie przewiduje takiej możliwości

Najpierw można zaproponować porozumienie o zakończeniu uczestnictwa konkretnej osoby, ustalające datę odejścia i rozliczenia. Taka zmiana wymaga skutecznego uzgodnienia przez zainteresowane strony; nie zastąpi jej jednostronne oświadczenie dwóch pozostałych wspólników. Gdy porozumienie jest niemożliwe, trzeba ocenić, czy konflikt stanowi ważny powód w rozumieniu art. 874 § 1 k.c. uzasadniający powództwo o rozwiązanie spółki.

Jak rozliczyć wspólnika i jakie zgłoszenia są potrzebne?

Wkłady, majątek i odpowiedzialność za zobowiązania

Ustanie uczestnictwa nie oznacza automatycznego przepadku wkładu ani prawa do rozliczenia. Zasady umowne trzeba zestawić z art. 871 k.c. Przepis ten przewiduje m.in. zwrot w naturze rzeczy wniesionych tylko do używania, wypłatę wartości określonych wkładów oraz odpowiedniej części nadwyżki wspólnego majątku, zależnie od udziału w zyskach. Nie zwraca się natomiast wartości wkładu polegającego na świadczeniu usług. Przy umownym wykluczeniu konieczne jest ustalenie, jak stosować te reguły z uwzględnieniem ważnych postanowień umowy.

Przygotuj wycenę majątku, stan należności i zobowiązań oraz zestawienie wcześniejszych wypłat. Bieżące wypłaty dla wspólników spółki cywilnej nie są równoznaczne z pełnym rozliczeniem osoby opuszczającej spółkę. Jeżeli do majątku wspólnego należy nieruchomość, zadbaj również o dokumenty umożliwiające wykazanie zmian w księdze wieczystej.

Na podstawie art. 864 k.c. wspólnicy odpowiadają solidarnie za zobowiązania spółki. Osoba, która skutecznie przestała być wspólnikiem, co do zasady nadal odpowiada wobec wierzycieli za zobowiązania powstałe w okresie jej uczestnictwa; prywatne porozumienie rozliczeniowe nie zwalnia jej samo w sobie z długu wobec osoby trzeciej.

NIP, REGON, CEIDG i rozliczenia podatkowe

Jeżeli po skutecznym odejściu jednej osoby spółka cywilna nadal istnieje, należy zaktualizować dane spółki w ewidencji podatkowej na NIP-2 (co do zasady w ciągu 7 dni) oraz w rejestrze REGON na RG-OP z załącznikiem RG-SC (również zasadniczo w ciągu 7 dni). Wspólnik będący osobą fizyczną powinien sprawdzić potrzebę zmiany swojego wpisu w CEIDG. Spółki cywilnej nie rejestruje się w KRS.

Trzeba ponadto uporządkować dane w banku, upoważnienia, dokumenty kontraktowe i ewentualne zezwolenia. Przy szerszej reorganizacji pomocny będzie odrębny poradnik: zmiana wspólnika w spółce cywilnej krok po kroku.

Podatki zależą od rzeczywistej czynności. Sam spór lub uchwała o wykluczeniu nie oznaczają automatycznie PCC. Podatek ten trzeba zbadać szczególnie wtedy, gdy zmianie umowy towarzyszy wniesienie lub zwiększenie wkładów powodujące wzrost majątku spółki; właściwa stawka PCC wynosi wtedy co do zasady 0,5%, a przy samodzielnym rozliczeniu zasadniczo obowiązuje 14-dniowy termin. Sposób wypłaty rozliczenia lub wydania rzeczy wymaga odrębnej oceny na gruncie podatku dochodowego. Gdy wskutek odejścia wspólnika dochodzi do rozwiązania spółki, należy też rozważyć obowiązki w VAT, w tym dotyczące pozostałych towarów.

Co zrobić, gdy wykluczany wspólnik kwestionuje uchwałę?

Spór zwykle dotyczy nie samego głosowania, lecz ważności klauzuli, istnienia przyczyny wykluczenia albo zachowania procedury. Zainteresowany może podnosić, że uchwała nie doprowadziła do ustania stosunku spółki. W zależności od okoliczności właściwe może być powództwo o ustalenie istnienia stosunku prawnego (art. 189 Kodeksu postępowania cywilnego, jeżeli występuje interes prawny), a odrębnie spór o rozliczenie lub naprawienie szkody.

Nie należy zakładać, że do takiej sprawy automatycznie stosują się szczególne terminy zaskarżania uchwał znane ze spółek kapitałowych. Jednocześnie zwlekanie zwiększa ryzyko sprzecznych oświadczeń składanych kontrahentom, dostępu do pieniędzy i sporów o ważność czynności. Przed zmianą danych w urzędach warto upewnić się, że istnieje wystarczająca podstawa do uznania wykluczenia za skuteczne.

Podsumowanie i rekomendowane działania

W pierwszej kolejności ustal, czy umowa zawiera skuteczną klauzulę wykluczenia. Jeżeli tak, przeprowadź procedurę dokładnie według jej wymagań, z udokumentowaniem przyczyn. Jeżeli nie, nie próbuj zastąpić zgody wspólnika zwykłą uchwałą: oceniaj możliwość porozumienia albo podstawy żądania rozwiązania spółki przez sąd.

FAQ – dodatkowe pytania o wykluczenie wspólnika

Czy wspólnik musi podpisać uchwałę o swoim wykluczeniu?

Nie zawsze. Jeżeli wcześniej zgodził się w umowie na ważny mechanizm wykluczenia i zastosowano go zgodnie z klauzulą, jego późniejsza odmowa podpisu nie musi blokować skutku. Gdy brak podstawy umownej, sam podpis pozostałych wspólników nie wystarcza.

Czy niewniesienie wkładu automatycznie uzasadnia wykluczenie?

Nie. Niewykonanie obowiązku wniesienia wkładu może być poważnym naruszeniem umowy i rodzić roszczenia, ale możliwość wykluczenia zależy od istniejącej klauzuli, jej przesłanek i okoliczności naruszenia.

Czy wykluczony może stracić już należny mu zysk?

Nie można traktować wykluczenia jako automatycznego pozbawienia wszelkich wcześniejszych praw majątkowych. Trzeba ustalić, co należało się wspólnikowi za okres uczestnictwa, jakie wypłaty otrzymał oraz jak powinien zostać rozliczony. Ewentualne roszczenia odszkodowawcze wymagają osobnej podstawy.

Ile czasu jest na zakwestionowanie wykluczenia?

Kodeks cywilny nie przewiduje jednego szczególnego, krótkiego terminu na zaskarżenie uchwały wykluczającej wspólnika spółki cywilnej. Termin i droga dochodzenia ochrony zależą od rodzaju roszczenia, dlatego nie należy bez analizy stosować terminów przewidzianych dla uchwał spółek handlowych.