Sprzedaż przedsiębiorstwa osoby fizycznej – podatki, umowy i formalności

Czy można sprzedać jednoosobową działalność gospodarczą?

Tak, ale przedmiotem sprzedaży jest przedsiębiorstwo w rozumieniu Kodeksu cywilnego, a nie status przedsiębiorcy będącego osobą fizyczną.

Jednoosobowa działalność gospodarcza jest związana z konkretną osobą. Przedsiębiorca działa pod firmą zawierającą jego imię i nazwisko, posługuje się własnym NIP i odpowiada za zobowiązania związane z działalnością. Kupujący nie może po prostu zastąpić sprzedającego w jego wpisie do CEIDG.

Może natomiast nabyć zorganizowany zespół składników pozwalających prowadzić określoną działalność gospodarczą. Podstawą jest art. 55¹ Kodeksu cywilnego.

W skład sprzedawanego przedsiębiorstwa mogą wchodzić między innymi:

• nieruchomości, maszyny, wyposażenie, pojazdy i towary;
• prawa wynikające z najmu lub dzierżawy;
• oznaczenie handlowe, domena internetowa i prawa własności intelektualnej;
• wierzytelności oraz inne prawa majątkowe;
• dokumentacja związana z działalnością;
• określone prawa wynikające z zezwoleń i koncesji, o ile przepisy dopuszczają ich przeniesienie.

Nie każdy wymieniony składnik musi występować w konkretnej transakcji. Zgodnie z art. 55² KC czynność prawna mająca za przedmiot przedsiębiorstwo obejmuje co do zasady wszystko, co wchodzi w jego skład, chyba że inaczej wynika z umowy albo przepisów szczególnych.

Nie można jednak utożsamiać sprzedaży kilku rzeczy używanych w firmie ze sprzedażą przedsiębiorstwa. Dla kwalifikacji transakcji znaczenie ma zachowanie zorganizowanego zespołu składników umożliwiającego kontynuowanie działalności.

Sprzedaż całego przedsiębiorstwa, zorganizowanej części czy pojedynczych składników?

Wybór przedmiotu sprzedaży wpływa na konstrukcję umowy i rozliczenia podatkowe. W szczególności decyduje, czy można zastosować wyłączenie z VAT.

Zorganizowana część przedsiębiorstwa, określana jako ZCP, ma szczególne znaczenie podatkowe. Sama nazwa zastosowana w umowie nie przesądza jednak o jej istnieniu. Liczy się rzeczywiste wyodrębnienie i możliwość samodzielnego funkcjonowania przekazywanego zespołu składników.

Jak sporządzić umowę sprzedaży przedsiębiorstwa osoby fizycznej?

Umowa powinna dokładnie określać przedmiot transakcji, cenę oraz sposób przekazania majątku. Ogólne sformułowanie o sprzedaży firmy za ustaloną kwotę może prowadzić do sporu o to, które składniki rzeczywiście zostały objęte sprzedażą.

Forma umowy i udział notariusza

Art. 75¹ § 1 KC wymaga dla zbycia przedsiębiorstwa formy pisemnej z podpisami notarialnie poświadczonymi. Nie jest to to samo co zwykła pisemna umowa podpisana przez przedsiębiorców.

Jeżeli przedmiot transakcji obejmuje przeniesienie własności nieruchomości, zastosowanie ma również art. 158 KC, wymagający aktu notarialnego. Szczególne wymagania mogą wynikać także z przepisów dotyczących poszczególnych praw lub składników majątkowych.

Niezachowanie formy wymaganej dla ważności czynności może prowadzić do nieważności umowy.

Co powinno znaleźć się w umowie?

Bezpiecznie przygotowana umowa powinna regulować co najmniej:

• dane sprzedającego i nabywcy oraz sposób ich identyfikacji;
• jednoznaczne określenie przedsiębiorstwa i jego składników;
• wykaz składników wyłączonych ze sprzedaży;
• cenę, zasady zapłaty i ewentualne zabezpieczenia;
• dzień przejścia własności i wydania przedsiębiorstwa;
• sposób rozliczenia należności, zaliczek i zobowiązań;
• zasady postępowania z kontraktami wymagającymi zgody kontrahentów;
• oświadczenia o zadłużeniu, zastawach, sporach i stanie prawnym majątku;
• odpowiedzialność stron za nieprawdziwe oświadczenia lub naruszenie umowy;
• obowiązki związane z przekazaniem dokumentacji, danych i dostępów.

Do umowy często dołącza się wykaz środków trwałych, zapasów, należności, kontraktów i zobowiązań. Przy przedsiębiorstwie o znacznej wartości uzasadniony może być również odrębny protokół przekazania.

Jakie podatki występują przy sprzedaży przedsiębiorstwa?

Sprzedaż przedsiębiorstwa osoby fizycznej wymaga odrębnej oceny podatku dochodowego, VAT i PCC. Nie istnieje jedna uniwersalna stawka podatku od sprzedaży firmy, ponieważ każdy z tych podatków działa według innych zasad.

PIT po stronie sprzedającego

Przychód uzyskany ze sprzedaży składników przedsiębiorstwa wykorzystywanych w działalności gospodarczej należy rozliczyć zgodnie z przepisami ustawy o PIT, w szczególności z art. 14 oraz regulacjami dotyczącymi kosztów uzyskania przychodów.

Sposób obliczenia dochodu zależy od rodzaju sprzedawanych składników, ich wartości podatkowej, dotychczasowych odpisów amortyzacyjnych i formy opodatkowania przedsiębiorcy.

Przy rozliczeniu według skali podatkowej albo podatkiem liniowym znaczenie ma ustalenie przychodu i właściwych kosztów. Przy ryczałcie od przychodów ewidencjonowanych obowiązują odrębne zasady i stawki zależne od kwalifikacji przychodu.

Nie należy zakładać, że podatek oblicza się zawsze od całej ceny sprzedaży ani że od całej transakcji można automatycznie odjąć historyczny koszt założenia firmy.

W szczególności trzeba osobno zbadać rozliczenie środków trwałych, towarów handlowych, wartości niematerialnych i prawnych oraz ewentualnej wartości firmy. Wycena i przypisanie ceny do poszczególnych składników mogą mieć znaczenie dla obu stron.

VAT – kiedy sprzedaż przedsiębiorstwa nie podlega opodatkowaniu?

Na podstawie art. 6 pkt 1 ustawy o VAT jej przepisów nie stosuje się do transakcji zbycia przedsiębiorstwa lub zorganizowanej części przedsiębiorstwa.

Oznacza to, że rzeczywista sprzedaż przedsiębiorstwa objęta tym przepisem pozostaje poza zakresem VAT. Sprzedający nie dolicza wówczas VAT do ceny i nie dokumentuje transakcji zwykłą fakturą VAT z wykazanym podatkiem.

Jeżeli jednak przedmiotem transakcji jest wyłącznie zbiór pojedynczych składników majątku, wyłączenie nie będzie automatycznie przysługiwało. Trzeba wówczas ocenić opodatkowanie poszczególnych dostaw towarów lub usług.

Osobnym zagadnieniem są ewentualne korekty podatku naliczonego. Zgodnie z art. 91 ust. 9 ustawy o VAT w przypadku zbycia przedsiębiorstwa lub ZCP korekt określonych w tym przepisie dokonuje nabywca.

PCC – podatek po stronie kupującego

Sprzedaż przedsiębiorstwa wyłączona z VAT zasadniczo podlega podatkowi od czynności cywilnoprawnych. Obowiązek podatkowy z tytułu umowy sprzedaży ciąży na kupującym.

W zależności od rodzaju nabywanego majątku zastosowanie mają przede wszystkim stawki:

• 2% – dla nieruchomości, rzeczy ruchomych i określonych praw wymienionych w art. 7 ust. 1 pkt 1 lit. a ustawy o PCC;
• 1% – dla pozostałych praw majątkowych.

Podstawą opodatkowania jest wartość rynkowa nabywanych rzeczy i praw majątkowych, ustalana według przepisów ustawy o PCC. Samo wskazanie jednej łącznej ceny może utrudnić prawidłowe ustalenie podstaw opodatkowania według poszczególnych stawek.

Jeżeli strony nie wyodrębnią wartości rzeczy i praw opodatkowanych różnymi stawkami, może znaleźć zastosowanie art. 7 ust. 3 ustawy o PCC, przewidujący zastosowanie najwyższej stawki do łącznej wartości odpowiednich składników.

Co do zasady kupujący składa deklarację PCC-3 i płaci podatek w ciągu 14 dni od powstania obowiązku podatkowego. Jeżeli czynność jest dokonywana w formie aktu notarialnego, podatek może być pobierany przez notariusza jako płatnika.

Co dzieje się z umowami, pracownikami i długami przedsiębiorstwa?

To jeden z najważniejszych obszarów transakcji. Nabycie majątku firmy nie oznacza w każdym przypadku automatycznego wejścia kupującego we wszystkie stosunki prawne sprzedającego.

Umowy z klientami, dostawcami i wynajmującymi

Przed sprzedażą należy przeanalizować umowy najmu, leasingu, współpracy, dostaw i obsługi klientów. Trzeba ustalić, które prawa można przenieść przez cesję, a które zobowiązania wymagają zgody drugiej strony.

Przelew wierzytelności jest regulowany przez art. 509 i następne KC. Przejęcie długu podlega odrębnym przepisom, w szczególności art. 519 i następnych KC.

Przeniesienie całej pozycji kontraktowej może wymagać dodatkowego porozumienia z kontrahentem. Niektóre umowy przewidują też ograniczenia dotyczące cesji albo zakończenie współpracy w razie zmiany podmiotu prowadzącego działalność.

Warto przygotować listę kontraktów wymagających zgody oraz uzależnić wykonanie transakcji od uzyskania zgód o zasadniczym znaczeniu dla dalszego funkcjonowania firmy.

Przejście pracowników na nowego pracodawcę

Jeżeli transakcja powoduje przejście zakładu pracy lub jego części na innego pracodawcę, zastosowanie znajduje art. 23¹ Kodeksu pracy.

Nowy pracodawca staje się z mocy prawa stroną dotychczasowych stosunków pracy. Co do zasady nie trzeba rozwiązywać dotychczasowych umów i podpisywać nowych wyłącznie z powodu przejęcia zakładu.

Gdy u pracodawców nie działają zakładowe organizacje związkowe, obaj pracodawcy przekazują pracownikom wymagane informacje co najmniej 30 dni przed przewidywanym przejściem. Informacja obejmuje między innymi termin, przyczyny i skutki przejścia oraz planowane działania dotyczące zatrudnienia. Jeżeli działają organizacje związkowe, stosuje się odpowiednie obowiązki informacyjne i konsultacyjne wynikające z odrębnych przepisów.

Pracownik może w ciągu dwóch miesięcy od przejścia zakładu pracy rozwiązać stosunek pracy bez wypowiedzenia, za siedmiodniowym uprzedzeniem.

Odpowiedzialność za wcześniejsze zobowiązania pracownicze zależy między innymi od tego, czy dochodzi do przejęcia całego zakładu, czy jego części.

Czy kupujący odpowiada za stare długi?

Art. 55⁴ KC przewiduje solidarną odpowiedzialność nabywcy przedsiębiorstwa lub gospodarstwa rolnego ze zbywcą za zobowiązania związane z jego prowadzeniem, chyba że nabywca przy zachowaniu należytej staranności nie wiedział o tych zobowiązaniach.

Odpowiedzialność nabywcy jest ograniczona do wartości nabytego przedsiębiorstwa lub gospodarstwa według stanu z chwili nabycia i cen z chwili zaspokojenia wierzyciela. Bez zgody wierzyciela nie można jej wyłączyć ani ograniczyć ze skutkiem wobec niego.

Osobno trzeba uwzględnić odpowiedzialność podatkową z art. 112 Ordynacji podatkowej. Nabywca przedsiębiorstwa lub ZCP może odpowiadać za zaległości podatkowe związane z działalnością powstałe przed nabyciem, z ograniczeniami i wyjątkami przewidzianymi w tym przepisie.

Przy ograniczaniu ryzyka znaczenie ma uzyskanie zaświadczenia dotyczącego zaległości podatkowych zbywcy na podstawie art. 306g Ordynacji podatkowej. Istotny jest także okres między wydaniem zaświadczenia a nabyciem – art. 112 § 7 przewiduje szczególne konsekwencje, gdy upłynie więcej niż 30 dni.

CEIDG, NIP, PKD i ZUS po sprzedaży przedsiębiorstwa

Sprzedaż przedsiębiorstwa nie przenosi wpisu sprzedającego do CEIDG. Kupujący będący osobą fizyczną powinien prowadzić działalność na podstawie własnego wpisu, jeżeli przepisy wymagają rejestracji. Jeżeli nabywcą jest spółka, działa ona na podstawie właściwych dla siebie zasad rejestrowych.

NIP sprzedającego nie przechodzi na nabywcę. Kupujący używa własnego numeru identyfikacji podatkowej. Musi również sprawdzić właściwe PKD i zgłoszenia dotyczące wykonywanej działalności.

Sprzedający powinien ustalić, czy po transakcji będzie nadal prowadzić inną działalność. Jeżeli całkowicie kończy działalność gospodarczą, powinien zgłosić jej wykreślenie z CEIDG i dopełnić obowiązków podatkowych oraz ubezpieczeniowych. Jeżeli kontynuuje działalność w innym zakresie, aktualizuje odpowiednie dane.

Zgłoszenie zaprzestania działalności do CEIDG co do zasady powinno nastąpić w terminie 7 dni od trwałego zaprzestania jej wykonywania. Obowiązki wobec ZUS oraz rozliczenia pracowników zależą od konkretnego przebiegu transakcji i dalszego statusu przedsiębiorców.

Podobne rozróżnienia występują przy rodzinnych zmianach właścicielskich, co wyjaśnia artykuł o przekazaniu przedsiębiorstwa żonie a NIP i podatkach.

Jeżeli po sprzedaży przedsiębiorca planuje działalność inwestycyjną, powinien osobno ocenić zasady opodatkowania nowych przedsięwzięć. Pomocne mogą być materiały dotyczące budowy domu na sprzedaż: podatków i formy inwestycji oraz zakupu mieszkania na firmę a podatków i późniejszej sprzedaży.

Trzeba też sprawdzić koncesje, zezwolenia, wpisy do rejestrów działalności regulowanej oraz uprawnienia potrzebne do kontynuowania działalności. Nie wszystkie decyzje administracyjne mogą zostać przeniesione na kupującego.

Jak przygotować sprzedaż przedsiębiorstwa krok po kroku?

Najbezpieczniej rozpocząć przygotowania od ustalenia przedmiotu transakcji, a dopiero później negocjować ostateczne postanowienia umowy. Pozwala to wykryć problemy, które mogłyby uniemożliwić kupującemu prowadzenie działalności.

Przed zamknięciem transakcji kupujący powinien przeprowadzić badanie prawne i podatkowe przedsiębiorstwa, często określane jako due diligence. Zakres badania zależy od wartości i charakteru działalności.

Przy sprzedaży przedsiębiorstwa prowadzącego sklep internetowy należy dodatkowo zweryfikować prawa do domeny, kont sprzedażowych, oprogramowania, bazy klientów i dokumentacji. Przekazanie danych osobowych wymaga odrębnej oceny zgodności z RODO i ustalenia podstaw prawnych oraz obowiązków informacyjnych.

Po wydaniu przedsiębiorstwa strony powinny sporządzić protokół potwierdzający przekazane składniki, dokumenty, klucze, urządzenia i dostępy. Pomaga to wykazać, czy zobowiązania umowne zostały wykonane.

Najczęstsze błędy przy sprzedaży jednoosobowej firmy

Problemy ujawniają się często dopiero po podpisaniu umowy, gdy kupujący próbuje korzystać z przejętych składników lub rozpoczyna rozliczenia podatkowe.

• Sprzedaż samego wpisu CEIDG – taki wpis jest związany z osobą przedsiębiorcy i nie stanowi samodzielnego przedmiotu sprzedaży.
• Brak wymaganej formy umowy – może skutkować nieważnością czynności.
• Założenie, że wszystkie kontrakty przechodzą automatycznie – może uniemożliwić korzystanie z lokalu albo dalszą realizację zamówień.
• Brak weryfikacji zadłużenia – naraża nabywcę na odpowiedzialność cywilną i podatkową.
• Nieprawidłowa kwalifikacja transakcji jako przedsiębiorstwa lub ZCP – może prowadzić do błędnego rozliczenia VAT.
• Brak podziału wartości składników – może powodować spory o podstawę opodatkowania i koszty podatkowe.
• Pominięcie obowiązków wobec pracowników – może skutkować naruszeniem przepisów prawa pracy.

Osobnego sprawdzenia wymagają też należności od klientów, reklamacje, gwarancje i odpowiedzialność za świadczenia wykonane jeszcze przed sprzedażą. Rozliczenia między stronami nie zawsze ograniczają uprawnienia osób trzecich.

FAQ – sprzedaż przedsiębiorstwa osoby fizycznej

Czy można sprzedać firmę bez zamykania działalności gospodarczej?

Tak. Sprzedający może zbyć przedsiębiorstwo lub jego wyodrębnioną część i kontynuować inną działalność w ramach swojego wpisu do CEIDG. Musi jednak ocenić zakres sprzedawanych składników, aktualizację danych i konsekwencje podatkowe.

Czy kupujący może zachować dotychczasową nazwę firmy?

Może nabyć prawa do oznaczenia przedsiębiorstwa w zakresie dopuszczalnym przez prawo. Nie oznacza to jednak możliwości posługiwania się jako własną firmą osoby fizycznej imieniem i nazwiskiem sprzedającego. Firma osoby fizycznej musi zawierać jej własne imię i nazwisko. Inne oznaczenie handlowe może być używane na odpowiednich zasadach.

Czy można sprzedać przedsiębiorstwo razem z kredytem?

Można uzgodnić między stronami ekonomiczne rozliczenie kredytu, ale skuteczne przejęcie długu wobec banku wymaga spełnienia odpowiednich warunków prawnych, w szczególności wymaganej zgody. Sprzedaż przedsiębiorstwa nie powoduje automatycznego zwolnienia sprzedającego z obowiązku spłaty kredytu.

Czy sprzedaż przedsiębiorstwa wymaga wystawienia faktury VAT?

Jeżeli transakcja rzeczywiście stanowi zbycie przedsiębiorstwa lub ZCP objęte art. 6 pkt 1 ustawy o VAT, pozostaje poza zakresem tej ustawy. Dokumentem transakcji jest przede wszystkim właściwa umowa sprzedaży. Nie wystawia się zwykłej faktury VAT dokumentującej czynność opodatkowaną. Odmiennie może wyglądać sytuacja przy sprzedaży pojedynczych składników.

Czy kupujący przejmuje historię podatkową i straty sprzedającego?

Nie dochodzi do automatycznego przeniesienia całej sytuacji podatkowej osoby fizycznej na nabywcę. W szczególności kupujący nie przejmuje po prostu prawa sprzedającego do rozliczenia jego strat podatkowych. Jednocześnie szczególne przepisy mogą przewidywać odpowiedzialność za zaległości lub obowiązki dotyczące korekt VAT.

Czy sprzedaż firmy oznacza automatyczne przeniesienie koncesji?

Nie. Trzeba sprawdzić przepisy regulujące daną działalność. Niektóre uprawnienia są związane z konkretnym przedsiębiorcą, a ich przeniesienie wymaga odrębnej procedury albo jest niedopuszczalne. Kupujący może potrzebować własnej decyzji lub wpisu przed rozpoczęciem działalności.